تبیین وجود ذهنی و حقیقت اشیاء

الّذی بِهِ تُعُیِّنَ مَقولَتُه مِن حَیثُ إنّه جوهَرٌ مَثلاً و جِسمٌ و نامٍ و یَحکُمُ عَلیها بِما یَقتَضیهِ حَقیقَتُهُ العینیةُ و یَنتَزعُ عَنها الذّاتیاتُ الخارجیةُ؛ مَثلاً ما وُجدَ فی الذِّهن عِندَ تَصوُّرِ الماءِ لَیسَ جِسماً و لا سَیّالاً و لا رَطباً و لا ثَقیلاً بَل هو کیفیةٌ نَفسانیَةٌ لکنَّ الذِّهن لَمّا حَذَفَ عَن أشخاصِ المیاهِ الموجودَةِ مُشخِصاتِها و عَوارضَها اللاحِقةِ لِوجودِهِ حَصُلَت لَهُ قوةٌ و بَصیرَةٌ روحانَیةٌ یَنظُرُ إلى حَقیقةٍ واحدَةٍ هی مَبدأ المیاهِ الجُزئیَّة.

مقولۀ این وجود خارجى متعین مى‌شود، از حیث اینکه جوهر و جسم و نامی است و یا این مقوله حکم مى‌کند یا حکم مى‌شود بر آن به آنچه که او را حقیقت عینیه‌اش اقتضاء مى‌کند و ذهن ذاتیات خارجى را انتزاع مى‌کند. مثلاً آنچه که در ذهن در هنگام تصور آب هست، جسم، سیّال، رطب و ثقیل نیست لکن وقتى که ذهن از اشخاصِ آب‌هاى موجوده، مشخِصات آن آب‌ها را حذف کند و عوارضى که از گرما، سرما، لون و اینها ملحق مى‌شود را حذف کند برای وجود او، براى او قوت و یک بصیرت روحانى‌ای حاصل مى‌شود که به یک حقیقت واحده‌اى که آن مبدأ میاه جزئیه است به‌عنوان اطلاق و مبهم نگاه مى‌کند. همان‌طوری‌که قبلاً عرض شد در هر جنسى نظر به آن ماهیت مبهمه است، بعد آب‌هاى جزئى را مصداق براى او قرار مى‌دهد و آن ماهیت مبهمه را بر مصادیق خارجى منطبق مى‌کند و مى‌گوید: این آب است و این‌هم آب است و این‌هم آب است. چرا مى‌گوید: اینها آب هستند درحالی‌که یکى سرد است، یکى گرم است، یکى جوش است، یکى بی‌رنگ است، یکى مثل چاى قرمز است و یکى سبز است؟! چرا؟! به‌خاطر اینکه این مشخِّصات خارجى و عوارض را حذف کرده و یک حقیقت بسیط و ساذج در خودش ترسیم کرده و اسم او را آب گذاشته است و این عنوان را بر هرکدام از این مصادیق که منطبق است اطلاق مى‌کند. این کار نفس است.