تبیین مسلک عرشی در باب وجود ذهنی

و یَکونُ اتحادُ المعلومِ مَعها اتحادُ العرضیِ مَعَ المَعروض فَصحَّ أنَّ العِلمَ مِن مَقولةِ الکیف و الکیفَ ذاتیٌ لَه مِن حیثُ إنَّهُ علمٌ و هوَ فی الواقعِ بِعینهِ حَقیقةُ المَعلوم.

اتحاد معلوم با این نفس عبارت از اتحاد عرضی با معروض است وقتی یک عرضی عارض بر معروض بشود چطور متحد است مثل این بیاض که عارض بر این قرطاس شده است علم هم عارض بر نفس می‌شود و با نفس اتحاد برقرار می‌کند. این اتحاد عرضی است. فَصحَّ أنَّ العِلمَ مِن ... پس درست است اینکه بگویید: علم از مقولۀ کیف است و کیف هم ذاتی برای علم است از حیث اینکه این علم، علم است و در واقع همان حقیقت معلوم است؛ یعنی همان غنم خارجی همان غنم ذهنی است و آن غنم ذهنی همان غنم خارجی است. اگر در خارج جوهر باشد در نفس هم تصور جوهر است و اگر عرضی را مثل بیاض تصور کرده پس آنچه که در ذهن هست سواد نیست بیاض است یا آجر نیست مثل اینکه بگوییم: شما در خارج آجر را تصور می‌کنید حالا که در ذهن هست تبدیل به احمرار می‌شود! نه‌ باباجان همان است؛ آنچه که در خارج هست همان در ذهن می‌آید و از تحت همان مقوله است.

وَ عَلىٰ هذا لا یَتوجَّهُ الإشکال بِأنَّ العلمَ لِکونهِ مِن صفاتِ النَّفس وُجبَ أن یکونَ مِن مَقولةِ الکیف و مِن حیثُ إنَّ حَقیقةَ المَعلومِ وُجدَت فی الذهنِ یَجب أن یَکونَ مِن مَقولةِ المَعلوم.

بر این مبنای ما که آمدیم علم را در تحت مقولۀ کیف گرفتیم و معلومش را در تحت همان مقوله‌ای گرفتیم که با خارج منطبق است. روی این حساب علم چون از صفات نفس است باید یکی از مقولۀ کیف باشد و از حیث اینکه حقیقت معلوم در ذهن هست واجب است اینکه از مقولۀ معلوم باشد. چطور ممکن است یک شیء داخل در تحت دو مقوله باشد؟ این اشکال دیگر وارد نمی‌شود. چون مسئله حل شد و علم داخل در تحت دو مقوله نیست بلکه علم داخل در تحت مقولۀ کیف است اما معلومش داخل در تحت همان مقوله‌ای است که از او خبر می‌دهد.