تبیین مسلک عرشی در باب وجود ذهنی

فَیلزمَ أن یَکونَ حَقیقةٌ واحدةٌ مِن مَقولتینِ. لِأنَّ مُحصلَ هذا التَّحقیق أنَّ العلمَ مِن مَقولةِ الکیف بِالذاتِ لِکونِ تِلکَ المَقولة جِنسه.

این‌هم غلط است و نمی‌شود حقیقت واحده دو مقوله باشد. علم هم داخل در تحت مقولۀ کیف نفسانی باشد و هم داخل در تحت مقولۀ همان است که از آن حکایت می‌کند. محصل تحقیق ما این را می‌رساند که علم ذاتاً از مقولۀ کیف است و از مقولۀ جوهر و اینها نیست چون این مقوله، جنس است و هر نوعی هم داخل در تحت جنسش هست. ما داخل در تحت مقولۀ حیوان هستیم و اگر به همۀ ما حیوان بگویند به هیچ‌‌کدام از ما نباید بر بخورد چون حیوان جنس ماست! این‌طور نیست؟! هست دیگر!! البته حیوانیت به‌انضمام ناطقیت است منتها بعضی‌ها ناطقیتشان مقول به تشکیک است! حیوانیت تام است و در حیوانیت هیچ کم و زیادی نیست ولی بعضی‌ها ناطقیت قلیلی دارند و ناطقیت بعضی‌ها کثیر است و فقط این فرق را دارند و بعضی‌ها هم اصلاً [ناطقیت] ندارند؛ راحت! صاف: ﴿فَأُوْلَٰٓئِكَ يَدۡخُلُونَ ٱلۡجَنَّةَ يُرۡزَقُونَ فِيهَا بِغَيۡرِ حِسَابٖ﴾!!¹

وَ مَفهومُ المَعلومِ مُتحدٌ معَ العلمِ ذاتاً و وجوداً فی الذِّهنِ و مِن تلکَ المَقولةِ بِالعرضِ کَما أنَّ زیداً مِن حیثُ ذاتِهِ مِن مَقولةِ الجوهرِ و مِن حیثُ‌ إنَّهُ أبٌ و ابنٌ مِن مقولةِ المُضاف.²

و مفهوم معلوم با علم، ذاتاً و وجوداً در ذهن متحد است و از این مقوله به عرض است یعنی از همان مقوله‌ای که حکایت از خارج می‌کند و [زید] از حیث ذاتش از مقولۀ جوهر است، ذاتش داخل در تحت مقولۀ جوهر است چون جوهر جنس بعید است و از حیث اینکه أب و ابن است در تحت مقولۀ مضاف است. پس هم زید عرض می‌شود چون اصلاً از مقولۀ مضاف است و هم جوهر است چون داخل در تحت مقولۀ جوهر است.

وَ قَد ذَهبَ ذلکَ النِّحریرُ المُحققُ تَبعاً لِعباراتِ القُدماء أنَّ العرضَ و العرَضی مُطلقاً مُتَّحدانِ بِالذاتِ و مُتغایرانِ بِالاعتبار‌ِ فإنَّ الأبیضَ و البیاضَ عِندهُ أمرٌ واحدٌ بِالذاتِ مُختلفٌ مِن حیثُ أخذهِ لا بِشرطِ شیء أو بِشرطِ لا شی‌ء.³