تبیین حقیقت وجود و کیفیت تعینات هستی

پس ماده و مثال و صورت و اطوار خارجی و تمام اینها نمودهایی است که ما اسم ماده روی آن می‌گذاریم و در واقع ماده‌ای نداریم. الآن ما اسم این را سیاه گذاشتیم چون یک اختلافی داریم می‌بینیم به‌خاطر همین لون ماه، کیفیت انعکاس، الآن داریم به این سفید می‌گوییم. اما اگر شما چراغ را خاموش کنید دیگر نه سفیدی می‌ماند نه سیاهی و نه قرمزی، همه چیز سیاه می‌شود. وقتی که آن نور بتابد این چیزها را شما می‌بینید. این در اینجا قرمز می‌شود این سیاه می‌شود، این سبز می‌شود، این زرد می‌شود. همین‌که چراغ را خاموش کنید حالا رنگ‌ها را به من نشان بدهید! رنگی نیست! رنگ در صورتی است که نور باشد و اگر نور نباشد دیگر رنگی نیست. ماده هست رنگ نیست. رنگ قائم به نور است رنگ قائم به ضوء است. در مسئلۀ تجرد وجود آنچه که در خارج تعین پیدا می‌کند یا ماده یا صور نوعیه است یا بالاتر از او معناست یا بالاتر از آن، اصل الوجود است این سه مرتبه‌ای است که برای رسیدن... البته تعبیر به عوالم هم در اینجا می‌شود، در لسان شرع تعبیر خاص به خودش را دارد. در لسان فلاسفه تعبیر دارد. همین‌طور در لسان عرفا هم اینها مراتب متفاوت خودشان را دارند.

ماده عین مجرد و مجرد عین ماده!

پس در تجرد در وجود، با حفظ تجرد می‌گوییم: ماده، با حفظ تجرد می‌گوییم: صورت، با حفظ تجرد می‌گوییم: معنا، با حفظ تجرد می‌گوییم: ناطق، با حفظ تجرد می‌گوییم: مثال، با حفظ تجرد می‌گوییم: عاقل، با حفظ تجرد می‌گوییم: حجر، آن تجرد در این ماده بودن خدشه برنمی‌دارد. آن تجرد در این تعین خودش تغییر پیدا نمی‌کند. لذا اینجاست که ماده عین مجرد می‌شود و مجرد عین ماده می‌شود. چرا اینها عین هم می‌شوند؟ چون قابلیت تجرد همین است؛ مسئلۀ تجرد اصلاً همین است؛ تا تجرد ماده نشود که دیگر مجرد نیست. گفتیم: مجرد لابشرط است نه بشرط‌لا. اگر بشرط‌لا باشد حد می‌خورد و حد هم با تجرد منافات دارد. پس در مسئلۀ جمع بین مجرد و ماده وجود مجرد و وجود ماده هردو یک واحد است منتها آن تجرد به صورت ماده خود را می‌آورد ما ماده می‌بینیم، همان تجرد به این صورت می‌آورد ما آن را به این صورت می‌بینیم.