تبیین حقیقت وجود و کیفیت تعینات هستی

مثالی در خصوص تبیین مسئلۀ وحدت وجود

شما آینه‌های متفاوتی را در اطراف خود قرار دهید و یک نفر جلوی آینه بایستد ...، گمان می‌کنم این مثال مرآت را خود مرحوم حاجی هم نقل کرده‌اند، بسیاری این مثال را نقل کرده‌اند، مرحوم آخوند ملاعلی هم این قضیه را در آن رسالۀ وحدة‌ الوجود نقل کرده‌اند و بسیار مثال خوبی است! می‌گویند: وقتی که شما آینه‌ها را در دور هم بگذارید و یک انسان در اینجا بایستد، به تعداد ذرات و به تعدادِ میلِ میلِ اتجاه این انسان با مرآئی [آینه‌های] مختلف در اطراف خودش زید وجود دارد؛ زیدی که در مقابل است! زیدی که این‌طور است! زیدی که آن‌طور است! درحالی‌که یک زید بیشتر نیست آینه زیاد است زید زیاد نشده است! چون آینه زیاد است صورت زید هم در اینجا زیاد است پس تمام اینها زید هستند درعین‌حال از وحدت زید در اینجا چیزی کم نشده است و زید همان زید واحد است! وجود هم در عالم تکوین واحد است ولی نمودهای وجود متفاوت هستند؛ این به این شکل آ‌ن‌هم به آن شکل اما درعین‌حال همه واحد هستند یعنی همه در تحت آن واحد، به وحدت آن وجود همه خودشان واحد هستند!

پس مسئلۀ تجرد و مسئلۀ ماده کاملاً حل می‌شود و دیگر دراین‌صورت اشکالی نمی‌ماند. ما دیگر نه ماده‌ای داریم، نه صورتی داریم، نه مثالی داریم؛ ماده نداریم یعنی ماده‌ای درمقابل نداریم در عین این‌که ماده داریم مثال داریم معنا داریم صور داریم تمام این ماهیات مختلفة الحقائق را داریم تمام این انواع را داریم درعین‌حال همۀ اینها مجرد هستند و همۀ اینها داخل در قالب حقیقت وجود هستند. این مربوط به این فصل بود.

اما مسئلۀ دیگر که در اینجا وجود دارد این است که آیا یک تعین با حفظ تعین خودش می‌تواند تعین دیگری را هم قبول بکند یا نه؟

تلمیذ: در بحث وجود شما وجودات را از وجودیت انداختید و فقط نمودی به آنها دادید مشکل اینجاست که اگر ما آن وجود مطلق را بتوانیم... مثالی که به مرآت زدند برای نمود است نه وجود!