تبیین حقیقت وجود و کیفیت تعینات هستی

اشکالی که بعضی از مقررین منظومه مرحوم حاجی به آنها کردند حرف‌هایی است که اینها خالی از معیار تحقیق است به‌نظر می‌رسد که چندان حرف آنها هم خالی از تحقق نباشد. چرا؟ چون آنها تصورشان بر این است یعنی مشاهدۀ آنها بر این است که آنچه که در نظام عالم وجود قرار دارد عبارت از وجودات مستقله‌ای نیست که بیاید به آن اصل الوجود و صرافت وجود حد بزند. الآن گرچه این آب از نقطه‌نظر نشویۀ خودش آب حوض مدرسۀ فیضیه است ولی بالأخره این آب جدا شده و الآن در این اطاق هست. شما دیگر الآن نمی‌توانید بگویید که این آب، حوض فیضیه است. حوض فیضیه در آنجاست و این آب با آن آب تفاوت دارد، گرچه از آن آب گرفته شده و از خارج نیامده ولی بالأخره این یک قسمتی مجزّا و مستقل است و در محاذات آن آب مدرسه قرار دارد ولی در واقع وقتی که با این تفصیل مسئلۀ تجرد وجود را بررسی کردیم به این نتیجه رسیدیم که از تجرد وجود چیزی خارج نیست؛ یعنی از یک طرف مسئلۀ تجرد وجود قابل خدشه نیست و از طرف دیگر تعینات خارجی هم قابل خدشه نیستند بالأخره داریم می‌بینیم که این زید است این فرش است این آسمان و زمین است و... یا باید بگوییم که اینها همه سراب است همان‌طور که بعضی‌ها گفتند، ﴿كَسَرَابِۢ بِقِيعَةٖ﴾¹ یعنی اصلاً ‌تحقق خارجی را بر این انکار کردند! خب این حرف قابل توجه نیست. یا باید بگوییم که اینها وجود مستقل درقبال وجود خدا هستند که این فضیحتش إلی‌ماشاءالله است؛ «یا» نه به معنای قضیۀ منفصله بلکه به‌عنوان واقعیت یعنی غیر از این نمی‌شود. یا باید قائل باشیم براینکه وجود مجرد وقتی که متعین می‌شود این تعین موجب تجزّی و قسمت و حدّ آن وجود مجرد نخواهد شد. نتیجۀ بحث: آن وجود مجرد در عین ماده بودن به تجرد خودش باقی می‌ماند!