حقیقت وجود ذهنی و کیفیت خلق تعینات

تلمیذ: چرا شما مثال را در آنجا می‌برید؟ مثال را در جایی ببرید که قضیه منفصل باشد مثلاً کمّ، مثلثی که در ذهن می‌آید ...

استاد: چه تفاوتی می‌کند آقاجان؟ اگر شما در یکی تصور بکنید بقیۀ آن‌هم درست می‌شود فرق نمی‌کند. وقتی که شما آن غنم را در ذهن می‌آورید خود آن غنم جوهرٌ. دارید می‌بینید آن جوهر است آنکه دیگر عرض نیست چون طبیعت آمده ولی آیا جوهرش هم عین جوهر خارجی است؟ نه‌ آقا! این جوهر خارجی هشتاد کیلو وزنش است اما آنچه که در ذهن شما هست وزن ندارد ولی در جوهریت همان است نه‌اینکه چون آثار خارج را دارد بلکه چون مابإزاء خارج است، اگر همین بخواهد در خارج باشد این می‌شود ولی این در ذهن هست نه در خارج.

تلمیذ: در ذهن جوهر نیست.

استاد: در ذهن جوهر است! وجود شما خلق جوهر کرده ولی خلق جوهر ذهنی کرده است، نه خلق جوهر خارجی!

تلمیذ: بنا بر فرمودۀ حضرت‌عالی تعینِ وجود است و خود وجود جلوی این جوهر آمده است.

استاد: خب آمده جوهر شده و همین وجود هم عرض شده است. پس موضوعش مشخص شد جوهریت است و آن رنگ پشمی که در غنم ذهن شما هست آن رنگ هم تعلق به پشم گرفته است بنابراین هم موضوع و هم عرض و هم جوهر دارد اما وزن دارد؟! نه، چون وزن برای جوهر خارجی است. سنگینی دارد؟! نه، چون برای جوهر خارجی است. یک آثاری مربوط به جوهر خارجی و یک آثاری مربوط به جوهر ذهنی است ولی هردو مربوط به وجود هستند و دلیل نیست بر اینکه آن وجود از این وجود ضعیف‌تر باشد. این‌هم هست یعنی یک آثاری مربوط به ماده بودن است و یک آثار مربوط به مجرد بودن است با حفظ جوهریت و عرضیت. دیگر مشکلی نیست.

أللهم صل علی محمد و آل محمد