حقیقت وجود رابط و جایگاه آن در هستی

یا مثل:

کلُّ ما فی الکونِ وهمٌ أو خیالٌ *** أو عکوسٌ فی مرایا أو ظلال²

چه معنایی را از این قضیه قصد می‌کنند؟! آیا واقعاً قصدشان این است که اصلاً وجود فی نفسه نیست؟! پس این چیزهایی که هست چیست؟! اگر می‌گویند: خواب می‌بینیم. نه آقا چشممان را باز می‌کنیم می‌بینیم! می‌بینیم اشیاء در خارج هستند خواب هم نمی‌بینیم! خود آن کسی هم که این را می‌گوید خودش هم خواب نمی‌بیند و خودش هم اشتباهی نمی‌گیرد. خود همان شخصی که این شعر را می‌گوید خودش اشیاء را در خارج هرکدام در جای خودش حکم خاص به خودش را به آن بار می‌کند.

بنابراین باید این قضیه روشن بشود که وجود رابطی را که ما برای اشیاء قائل هستیم این وجود رابط فقط وجود ذهنی است و وجود خارجی نیست. وجود خارجی وجود فی نفسه است اما این وجود فی نفسه استقلال دارد؟ نه، این را می‌بینیم استقلال ندارد. این وجود فی نفسه عبارت از همان ظهور آن حقیقت بسیط در محدود است همان‌طوری‌که این انوار جزئیه عبارت از ظهور این حقیقت واحد در مرایای متفاوته است اما نه‌اینکه این جزئیات در خارج نیست. اگر در خارج نباشد که ما نمی‌توانیم همدیگر را ببینیم. آیا می‌توانیم بگوییم: این انواری که خارج هستند همۀ اینها وجود رابط هستند و وجود ناعتی نیستند؟! نه، همۀ اینهایی که در خارج هستند وجود فی نفسه و وجود محمولی دارند منتها این وجود محمولی، وجود بِنفسه است یا وجود بِغیره؟! نه همۀ اینها وجود بِغیره هستند؛ این ذاتی است که از آنجا تراوش کرد. اولاً: در مقام تراوش خودش فی نفسه بوده و لِنفسه بوده و این لِنفسه وقتی که تنزل پیدا کرده است به لِنفسه‌ها و فی نفسه‌های متعدد تقسیم می‌شود. در عین اینکه او عین آن وجود فی نفسه است.

پس از یک نقطه‌نظر می‌توانیم بگوییم: اعتباراً این انوار جزئیه وجود رابط است. یعنی خودش حقیقت استقلالی ندارد بلکه حقیقت اینها در همان چراغ و لامپی است که در بالای سر ما قرار دارد و از یک طرف می‌توانیم بگوییم: اینها وجود فی نفسه و وجود محمولی هستند به‌جهت اینکه اینها وجود خارجی هستند؛ ما احساس می‌کنیم، جزئی هستند و قابل صدق بر کثیرین نیستند.