تبیین حقیقت عالم وجود و ارتباط آن با مبدأ هستی

تلمیذ: در اینجا دو طرف شده است.

استاد: احسنت! آن‌وقت نمودار دوتا می‌شود. یعنی یک طرف آن علت می‌شود و یک طرف این معلول می‌شود، صحبت ما در این است.

اگر بخواهید حقیقت عالم را نگاه بکنید این حقیقت فقط یک طرف است. فقط از آنجا اراده و مشیت پروردگار آمده و ظهور پیدا کرده است این همان عبارةٌ أخرای اضافۀ اشراقیه است و هیچ چیز در اینجا مانع ندارد. یعنی وقتی که آن اضافۀ اشراقیه، نفسِ ﴿إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيۡ‍ًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ﴾¹ همین‌که ارادۀ حضرت حق به یک صورت ذهنیه تعلق می‌گیرد ـ حالا ما اسم آن را صورت ذهنی می‌گذاریم، از باب مثال خدا هم ذهن داردـ همین‌که این تحقق خارجی به آن صورت اراده و ذهنی او [تعلق می‌گیرد] مانند وقتی که خود ما می‌خواهیم حرکت بکنیم قبل از اینکه حرکت کنیم وقتی که ایستادیم، همین‌که می‌خواهیم حرکت بکنیم یک ارادۀ به‌سمت جلو برای ما پیدا می‌شود که به‌دنبال ارادۀ به‌سمت جلو، پای ما از اینجا حرکت می‌کند و در اینجا گذاشته می‌شود. در ارادۀ پروردگار هم همین است؛ همین‌که اراده بر ماهیت تعلق می‌گیرد یعنی آن ماهیت را می‌خواهد ایجاد بکند، این ایجاد ماهیت یعنی وجود خارجی! [مسئله] از این نقطه‌نظر یک‌طرفه است، درست است و قبول داریم. ولی صحبت در این است وقتی که این در خارج وجود پیدا کرد آیا باز هم معدوم است؟ یا هست؟ حالا که هست این چه ارتباطی با او دارد؟ بله، ذات او همان‌طوری‌که مرحوم آخوند می‌فرمایند فقط یک طرف است و طرف مقابل مانند اضافۀ مقولیه ندارد که دو شیء وجود داشته باشند و بین آن دو ارتباط و نسبت ایجاد کنیم و فوقیت و تحتیتی باشد یا جلو و عقبی باشد بلکه عبارت از یک طرف قضیه است و دو طرف نیست. یعنی از آنجا اراده می‌آید و در خارج وجود پیدا می‌کند.