تبیین حقیقت عالم وجود و ارتباط آن با مبدأ هستی

حالا آیا بنا بر رأی مرحوم آخوند شما می‌توانید بگویید که این سواد و این بیاض یک امری جدا و فی نفسه و خارجی است و آن عارض بر این است؟ یا نه! نفس وجود سواد و بیاض معلول برای وجود موضوع است یعنی وجود موضوع ایجاد عَرَض می‌کند و آن عرض قائم به این موضوع می‌شود. خود نفس وجود موضوع بدون دخالت امر دیگری ایجاد کیف و لون و کمّ می‌کند. حالا حدّاقل از باب تشبیه می‌گوییم نه‌اینکه یک امر دیگری بیاید و بالأخره خود همان نور هم أمرٌ و یک مطلبی است.

بنابراین، کلام مرحوم محقق دوانی که می‌گویند: اگر عرض در خارج باشد ما می‌توانیم به این بگوییم که هذا موجودٌ و اگر عرض در خارج نباشد خود آن فی‌حدّنفسه وجود ندارد، این حرف درستی است. کجای این حرف ایشان غلط است؟ آیا ممکن است عرض بدون وجود خارجی وجود فی نفسه داشته باشد؟ کجا؟ اصلاً کلی در خارج وجود ندارد! کلی فقط در ذهن وجود دارد. تازه آن‌هم وجود ذهنی دارد. عرض که سواد هست بدون این سواد آیا شما می‌توانید در خارج سواد را نشان بدهید؟ نمی‌شود! بنابراین این کلام محقق دوانی که می‌فرمایند: وجود عرض مانند سواد وجود خارجی نیست، در وقتی که وجود خارجی باشد این سواد هست و در وقتی که وجود خارجی نداشته باشد اصلاً سواد نیست. پس مسئله، مسئلۀ صحیحی است.

حالا در تشبیه عالم وجود بر این مسئله آمدیم. مرحوم آخوند می‌فرمایند که بله، کلام مرحوم محقق دوانی درست است. مرحوم محقق دوانی می‌خواهد وجود رابط را ثابت کند منتها به وجود اعراض تشبیه کرده است. وجود اعراض وجود رابطی است و وجود رابط نیست. محقق دوانی در تشبیه اشتباه کرده است ولی ایشان هم می‌خواهد حرف ما را بزند. یعنی ما می‌گوییم که وجود عالم وجود، وجود رابط است. محقق دوانی هم می‌خواهد بگوید که وجود رابط است منتها می‌گوید که وجود رابطی است. پس وجود رابطی که برای محمول و اعراض و صور است آمده آن وجود رابطی را مستند به عالم وجود کرده است درحالی‌که مقصودش وجود رابط است، نه وجود رابطی.