تحلیل نسبت اعیان ثابته با وجود خارجی

تعریف عَرَض

بنابراین مسئلۀ عَرَض عبارت از بروز و ظهوری است که نفس ماده و نفس موضوع، خود را به آن کیفیت درمی‌آورد! حالا که این مطلب را فهمیدیم فوراً به اینجا منتقل می‌شویم که وجود عرض از کجا آمده است؟! از خود موضوع! خود موضوع است که عرض می‌سازد نه‌اینکه عرض بیاید و عارض بر موضوع بشود! کجا عارض بشود؟! چه کسی عارض کند؟

علت فاعلی و علت معدّه

فرض کنید که شما در اینجا با یک چاقویی این کتاب را نصف کنید، شما فقط یک آلت فاعلی هستید اما اگر این علت مادی که باعث [نصف شدن] شده است، درمقابل کار شما مقاومت می‌کرد، اینکه نصف نمی‌شد! پس من فقط علت فاعلی هستم و علت معدّه همان چاقو و سکّین است. علت صوری همان کیفیت صورت این است و علت مادی عبارت از همان مادۀ این شیء است. خود همین، آن عرض را برای خودش می‌سازد و عرض را درست می‌کند. بنابراین اگر بخواهیم بیشتر دقت کنیم مسئلۀ وجود فی نفسه عرض چیزی جز بروز و ظهور خود موضوع نیست که اگر بروز و ظهور موضوع نبود، این وجود فی نفسه هم در خارج نبود!

تبیین کلام مرحوم دوانی درخصوص حقایق خارجی

انتفاء وجود فی نفسه با انتفاء موضوع

مرحوم محقق دوانی حقایق خارجی را تشبیه به وجود اعراض کرده است و گفته است: همان‌طوری‌که وجود عرض ـ با این بیانی که الآن این بیان را عرض کردیم ـ عبارت از ظهور موضوع است و به‌واسطۀ ظهور موضوع است که یک وجود فی نفسه در خارج محقق می‌شود و بدون موضوع آن وجود فی نفسه نیست، اعیان ثابته هم همین‌طور هستند! اعیان ثابته هم عبارت از ظهور وجود است و بدون ظهور آن وجود چیزی در خارج نیست. پس یک نَظره به عین ثابت نگاه می‌کنیم و می‌بینیم در خارج هست، این وجود فی نفسه می‌شود! با یک نَظره نگاه می‌کنیم و می‌بینیم وجود آن عین ثابت عین همین وجود است که در اینجا هست، درست عین عرض است. پس کجای قضیه اشکال داشت؟ دیدیم که خیلی به او ظلم می‌شود گفتیم که از او دفاع کنیم! پس این وجود عرض در خارج که عبارت از وجود فی نفسه است، همین وجود فی نفسه وجودی است که موضوع خودش ساخته است نه‌اینکه بخواهد از خارج بیاید! پس این موضوع وجود فی نفسه‌ای را درست کرده است که به انتفاء موضوع، انتفاء او هم خواهد شد.