تحلیل نسبت اعیان ثابته با وجود خارجی
بررسی تطبیقی دیدگاه محقق دوانی و آخوند ملاصدرا
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق رابطه میان اعیان ثابته و وجود خارجی میپردازند. بحث با تحلیل مثال مرحوم محقق دوانی در باب توحید وجود و وحدت شخصی آغاز میشود که در آن، حقایق اشیاء به اعراض و صور تشبیه شدهاند. در ادامه، استاد به نقد و بررسی دیدگاه مرحوم آخوند ملاصدرا نسبت به این تمثیل میپردازند که معتقد است اعیان ثابته وجود رابط محض هستند و هیچ وجود فینفسهای ندارند. این سخنرانی با واکاوی مفهوم وجود رابط و رابطی، به این نتیجه میرسد که اعیان ثابته در دو مرتبه قابل بررسی هستند؛ یکی از جهت تعلق به مبدأ اعلی که وجودی رابط است و دیگری از جهت بروز و ظهور وجود که میتوان برای آن مرتبهای از وجود فینفسه قائل شد. این مباحث به مخاطب کمک میکند تا نسبت میان ماهیات، اعراض و وجود حق تعالی را در نظام حکمت متعالیه بهتر درک کند.
مرتب سازی:
تحلیل نسبت اعیان ثابته با وجود خارجی
5نظر مرحوم دوانی درخصوص کیفیت تحقق اعیان خارجی و اعیان ثابته
تعریف اعیان ثابته
پس مرحوم محقق دوانی کیفیت تحقق اعیان خارجی و اعیان ثابته را در وجود و در عدم در صورت انتساب عرض به موضوع و انتساب صور به محل، ملحق به وجود اعراض و صور کردهاند. چطور اینکه در مورد اعراض با توجه به موضوع، عرض در خارج هست، بدون توجه به موضوع عدم در خارج هست، صورت با توجه به محل در خارج تحقق دارد و بدون توجه به محل عدم در خارج وجود دارد، نه صورت، اعیان ثابته هم همینطور هستند. اعیان ثابته عبارت از حقایق اشیائی هستند که در صورت عنایت اضافۀ اشراقیه در خارج وجود دارند و بدون اتکاء به آن اضافۀ اشراقیه در خارج عدم دارند لذا میگویند: ما شَمَّت رائِحةَ الوجود، خودش فی نفسه رائحۀ وجود را در اینجا استشمام نکرده است.
اعتراض مرحوم آخوند نسبت به تمثیل محقق دوانی
مرحوم آخوند آمدند نسبت به تمثیلی که محقق دوانی آورده است اعتراض میکنند. ایشان میفرمایند که حرف شما در اینکه اعیان ثابته ما شَمَّت رائِحةَ الوجود درست است و با آن حرف کاری نداریم، دلیلی که شما آوردهاید به این نتیجه نمیرسد و دلیل شما مثبت نیست. شما گفتید که اعیان ثابته مثل اعراض میمانند درحالیکه اعراض وجود فی نفسه دارند و اعیان ثابته وجود فی نفسه ندارند! اعراض وجودشان فی نفسه است یعنی شما عرض را بدون توجه به موضوع میبینید گرچه در خارج محتاج به موضوع است ولی شما دو حکم جدا میکنید، یکی بر عرض و یکی بر موضوع درحالیکه نسبت به اعیان ثابته وجود اعیان ثابته وجود رابط است، نه وجود رابطی؛ یعنی هرچه هست عبارت از ربط است.
عدم وجودِ وجود فی نفسه و مستقل در خارج
بنا بر حکمت متعالیه و مشرب مرحوم صدرالمتألهین و عرفاء الهیه هیچ وجود فی نفسه و مستقلی در خارج تحقق ندارد. آنچه که در خارج تحقق دارد روابط محضه هستند و جنبۀ ربطی دارند و وجود آنها وجود ربطی است مانند وجود هلیّت مرکبه و مانند وجود حروف که چطور وجود حرف خودش وجود فی نفسه نیست و قابل اشاره نیست، وقتی حقایق خارجیه را با دقت نگاه کنیم، ـ نه با یک نظرۀ بسیطه و ابتدائیه ـ میبینیم که اصلاً همۀ حقایق خارجیه پُف و توخالی هستند و آنچه که هست یک وجود است که از آن تعبیر به تشخص در وجود و وحدت در وجود میآورند و آن عبارت از همان اضافۀ اشراقیه است و دیگر غیر از این چیز دیگری نیست. این اشکال مرحوم آخوند به مرحوم دوانی بود.