ماهیت و جایگاه معقولات ثانیه در فلسفه

لا بِما هی معقولةٌ فی الذهنِ و لا بِما هی واقعةٌ فی العینِ کَلوازمِ الماهیاتِ و إن کانَ ظرفُ العروضِ هو الذهن.

نه از نظر معقولیت در ذهن این صفت بار می‌شود و نه آن که در عین واقع می‌شود مانند لوازم ماهیات و اضافات و نسب که اینها همه از لوازمات ماهیات است که در عین خوابیده است. پس مانند لوازم ماهیات که لوازم ماهیت، اصلاً وجودشان، وجود خارجی نیست این لوازم ماهیات به واقعةٌ فی العینِ برنمی‌گردد، آنها که واقعةٌ فی العینِ هستند لوازم وجود هستند مثل مکان و زمان و امثال‌ذلک اما لوازم ماهیات مثل زوجیت و امکان و اربعه هستند. امکان هم همین‌طور؛ امکان لازمۀ ماهیت است اما نه ماهیتی که در ذهن بیاید. ماهیت ممکن است چه شما این ماهیت را در ذهن بیاورید چه نیاورید علیٰ‌کلِّ‌حال ممکن است. زید را در ذهن بیاورید یا نیاورید ممکن است، نه‌اینکه زیدی را که در ذهن می‌آورید ممکن است.

بله! در عروض امکان و حمل امکان بر زید نیاز به ذهن دارید، به زید خارجی نمی‌توانید امکان را حمل کنید بلکه باید به زید ذهنی حمل کنید. ظرف عروض یا ظرف اتصاف دوتا است.

فَیَصدُقُ العقودُ حَقیقیةً کَقولِنا الماهیةُ ممکنةٌ و الأربعةُ زوجٌ و المعقولاتُ الثانیةُ فی لسانِ المیزانیین قِسمٌ مِن المعقولاتِ الثانیةِ بِهذا المَعنى لکنَّ المَعقوداتُ بِها لا تَکونُ إلا قضایا ذهنیةً کَما عَلِمتَ بِخلاف ما هی بِالمعنى الأعمِ الدائرِ بَین الفلاسفةِ فإنَّ المُنعَقِدَ بِها مِنَ القضایا صِنفانٌ حقیقیةٌ و ذهنیةٌ صِرفةٌ.

عقود حقیقتاً صدق می‌کند یعنی قضایای حقیقته، مثل قول ما که می‌گوییم: «الماهیةُ ممکنةٌ» و «الأربعةُ زوجٌ» و معقولات ثانیه در لسان اهل منطق قسمی از معقولات ثانیه از این معنا هستند که ظرف ذهن و ظرف خارج ندارند. لکنَّ المَعقوداتُ بِها لا تَکون ... اما قضایا قضایای ذهنیه است بالأخره ذهن این قضایا را باید کشف کند و این قضایا را به‌دست بیاورد و در خارج نیست. به خلاف آن معقولات ثانیه به معنای اعمّی که دائر است بین فلاسفه که آنها عالم حقایق و عالم واقع در آنجا ظرف برای آنها است. فإنَّ المنعقدَ بها مِن القضایا ... آن که قضایایی که به معقولات ثانیه منعقد می‌شوند دو صنف هستند؛ حقیقیه هستند یااینکه ذهنیۀ صرفه هستند.