ماهیت و جایگاه معقولات ثانیه در فلسفه

بیان دو نظریه راجع به وجود کلی طبیعی

لا على الوجِهِ الذی‌ ذهَبَ إلیه النافون لِلکلّی الطبیعی.

نه بر آن وجه افرادی که کلی طبیعی را نفی می‌کنند؛ آنها این‌طور گفتند. بعضی‌ها گفتند: ما اصلاً کلی طبیعی در خارج نداریم؛ آنچه که ما در خارج داریم جزئیات است. این کلی طبیعی از کجا آمده است؟! چه صیغه‌ای است؟! این طبیعی که ـ انسان ـ شما این را می‌آورید و می‌گویید: این کلی طبیعی وجود دارد. ‌چنین چیزی را ما قبول نداریم. چون راجع به وجود کلی طبیعی دو نوع نظریه هست؛ یکی اینکه کلی طبیعی وجود دارد، مسلک تفتازانی و اینها هم همین‌طور است که می‌گویند: وجود کلی طبیعی به وجود افراد است یعنی وقتی که افرادی وجود داشتند می‌توانیم بگوییم: کلی طبیعی در خارج وجود دارد. بعضی‌ها هم گفتند: نه، آن که در خارج هست زید است و کلی نیست! زید شصت کیلو وزن دارد و دارد راه می‌رود این کجایش کلی طبیعی است؟! بعضی‌ها هم به‌طورکلی کلی طبیعی را نفی کردند.

مسلک صحیح راجع به کلی طبیعی

اما مسلک صحیح این است که وعاء کلی طبیعی فقط ذهن است و وعاء خارجی ندارد؛ وعاء انسان فقط در ذهن هست. آنچه که هست در عالم واقع هست یعنی مانند اوصافی می‌مانند که آن اوصاف، اوصاف حقیقیه هستند؛ یعنی نه‌اینکه با آمدن زید کلی طبیعی وجود پیدا می‌کند و با رفتن او کلی طبیعی ازبین می‌رود، نه کلی طبیعی وجودش وجود نفس‌الأمری است نه‌اینکه وجودش وجود اعیان خارجی است و نه‌اینکه وجودش وجود قائم به نفس است.

ظرف وقوع جزئیت

و مِن الصفاتِ ما لیسَ لَها وجودٌ عَینیٌ بأحدٍ مِنَ الوجهینِ المذکورینِ أصلاً إنَّما وُجودُها العینی هو أنَّها حالٌ ذهنیٌ لِموجودٍ ذهنیٍ کالنوعیةِ لِلإنسانِ و الجزئیةِ لِلأشخاصِ کَما أنَّه لیسَ معنى قولنا زیدٌ جزئیٌ فی الواقعِ أنَّ الجزئیةَ لها صورةٌ خارجیةٌ قائمةٌ بِزیدٍ فکذلک لَیسَ معناهُ أنَّ زیداً فی الخارجِ بما هو فی الخارج جزئیٌ فی ملاحظةِ العقلِ.‌¹