مراتب وجود و جایگاه اعتبارات در فلسفه

قوام و تحقق هیولا به وجود صورت

پس بدون صورت اصلاً هیولا نیست و هیولا تحقق و قوامش به وجود صورت است. این دیگر از ادنیٰ مراتب وجود است و همین‌طور نسبت به انتزاعیات و نسب و اضافات مسئله از همین باب است. آن وجودی که در حقیقت انسان تحقق خارجی دارد قطعاً در نسب و اضافات این‌طور نیست و ما چیزی نمی‌بینیم. پس آن حصۀ بسیار کمی از وجود عبارت از همان نسب و اضافه و یا آن اعراضی است که از اعیان خارجی از علیت و امکان و وجوب و اینها انتزاع می‌شود که اینها جزو معقولات ثانیۀ فلسفی هستند، ما اینها را از آن اعیان خارجی انتزاع می‌کنیم و حکم به ثبوت و موجودیت آنها را می‌کنیم. ما نمی‌توانیم بگوییم که اینها عدم هستند! عدم یعنی نیست. همین که شما می‌گویید: عدم، یعنی نیست. دیگر شما چطور می‌توانید حکمی بر این مترتب کنید و یااینکه او را بر موضوعی حمل کنید؟!

تنبیهٌ:

وَ لَعلَّکَ على هُدىً مِن فَضلِ رَبِکَ فی تَعَرُّفِ حالِ مَراتِبِ الأکوان‌ فی الکمالِ و النَّقصِ و تحصُّلاتِ الأشیاءِ فی القوةِ و الضَعفِ و المِتانَةِ و القُصور فَعلَیکَ أن تَدفَع َبِهذا عاراً عظیماً یَتَوهَمُ القاصِرونَ عن غایاتِ الأنظار ورودَه علی اولیاءِ الحکمةِ و أئمَّةِ العلم و تُمیطُ بِه الأذىٰ عن طریقِ السُّلاکِ الناهِجینَ طَریقَ الحق.¹

[تنبیه: امید است تو را بر هدایتی از فضل پروردگارت] در کیفیت شناخت مراتب وجودات، در کمال و نقص و تحصلات اشیاء در قوه و ضعف که اشیاء از نقطه‌نظر قوه و ضعف دارای تحصلات و مراتب مختلف هستند. و المِتانَةِ و القُصور فَعلَیکَ ... از نقطه‌نظر متانت و روی پای خود بودن و از نقطه‌نظر قصور و هرچه به آن حقیقت ذات واجب الوجود، یک وجودی نزدیک می‌شود، از متانت و از حقیقت تجردیۀ جوهریۀ خاصی برخوردار است و هر مقدار که از او دور می‌شود آن قصور بر آن ماهیت غلبه می‌کند و از متانت کم می‌شود.