حقیقت وجود و مراتب آن در فلسفه اسلامی

بالأخره به هردو وجود گفتید و درست هم گفتید چون هرکدام از اینها وجود فی نفسه دارند و داریم می‌بینیم و احساس می‌کنیم و حقیقتش را داریم ادراک می‌کنیم، پس این رابط این ‌وسط چیست که یک چیزی در اینجا نه آن [مبدأ] است و نه این [عین خارجی] است و یک مسئلۀ دیگری است که نه وجود آن بالذات است و نه وجود واجب است و نه این وجود مرآتی است هیچ‌کدام نیست. یک چیزی در اینجا بین این دو نقطۀ مبدأ و منتها داریم که به آن وجود رابط می‌گوییم. آن وجود رابط، وجود ضعیف و ناقص و ادنیٰ مراتب خست و دنائتِ وجود است با هر عبارتی که می‌خواهید عرض کنید، ولی ما چیزی این وسط نمی‌فهمیم یعنی چیزی از این وجود رابط دستگیرمان نمی‌شود.

وجود رابط، وجودی خارجی در عین اعتباری بودن

وجود رابط عبارت از یک اعتباری است که معتبر آن اعتبار را در تقابل بین دو شیء انتزاع می‌کند و این دلیل نیست بر اینکه وجود خارجی داشته باشد یعنی درقبال این دو وجود، وجود خارجی داشته باشد. اگر ارادۀ حق می‌دانید که ارادۀ حق همان وجود است که شیء است و اگر اسمش را مشیت حق می‌گذارید آن مشیت حق همان وجود است و اگر اسمش را حرکت می‌گذارید که در آنجا اصلاً حرکتی وجود ندارد. بله، در سیر طولی و مادی حرکت وجود دارد همان‌طوری‌که در کمّ ـ اتفاقاً ایشان بحثش را هم می‌کنند ـ حرکت وجود دارد ولی به حرکت که وجود رابط نمی‌گویند و اصلاً در خود حرکت صحبت است که آیا حرکت وجود است یا وجود نیست و یک امر اعتباری است؟ این مسئله چیست؟

تلمیذ: حرکت وجود نیست؟

استاد: حالا ببینیم که آیا حرکت خودش یک وجود است یعنی یک وجود مستقل خارجی است یااینکه نه، وجود نیست. بعضی‌ها ممکن است قائل بشوند به اینکه حرکت یک امر اعتباری است. همان‌طوری‌که در نقاطی که شما این نقاط را در کنار همدیگر قرار می‌دهید و از کنار هم قرار گرفتن این نقاط یک دایره در اینجا به‌وجود می‌آید و ترسیم می‌شود، خب هرکدام از این نقاط را بردارید در آن دایره اختلال پیدا می‌شود پس دایره عبارت از وضع نقاطی است که این نقاط در کنار هم به شکل خاص و به یک کیفیت خاصی قرار گرفته است. غیر از این چیز دیگری نیست. حالا در همین دایره به‌جای اینکه این نقاط را درنظر بگیرید یک نقطه را بردارید به حرکت دربیاورید، شما در این حرکت چه کردید؟ شما یک نقطه را در کنار نقطۀ دیگری در آن صورت دایره قرار دادید. حالا جای همان یک نقطه را عوض می‌کنید یعنی مانند آن نقطه را در کنارش می‌سازید و باز مانندش را در کنارش می‌سازید می‌سازید می‌سازید تا این‌قدر این نقطه‌ها متراکم می‌شوند که از یک نقطه یک دایره تشکیل می‌شود.