حقیقت وجود و مراتب آن در فلسفه اسلامی

«اگر نازی کند از هم فرو ریزند قالب‌ها»،¹ این احتیاج و افتقار ذاتی موجب صحت سلب اطلاق وجود بر اینها نخواهد شد. شما نمی‌توانید این لفظ وجود را از این حقایق خارجی سلب کنید. وجود یعنی شیئی که در خارج تشخص پیدا کرده خب این‌هم تشخص پیدا کرده، چشم‌بندی که نیست! تشخص پیدا کرده است. حالا این متصل به مبدئی هست و حقیقت و قیام خودش را از مبدأ می‌گیرد. بله، مطلبی هست ولی در اینکه بالأخره خود این یک واقعیت خارجی است در این حرفی نیست و این درست است.

حالا سراغ این می‌آییم که ـ چون لازم است این در اینجا صحبت بشود یک برگشتی نسبت به مطلب گذشته کردیم ـ می‌گوییم:‌ حقیقت و ماهیت این وجود عین ربط به آن مبدأ است. معنای این حرف را برای ما توضیح و شرح بدهید و تفسیر و بیان کنید ما نمی‌فهمیم اینکه وجود خارجی عین ربط است با آن حقیقت مفیض، با آن ارادۀ ازلی، با آن مشیت قاهره و با آن نزول نور وجود بسیط در مرائی که به فیض مقدس از او تعبیر می‌آید در مرائی مختلف، این مسئله به چه نحو و به چه کیفیتی است؟ چه مسئله‌ای در خارج تحقق پیدا می‌کند تااینکه این عین خارجی در خارج تحقق پیدا می‌کند؟ چه قضیه‌ای اتفاق می‌افتد؟ به ما بگویید. چه تغییر و تحولاتی در عالم وجود پیدا می‌شود تااینکه الآن این کتاب در خارج تحقق پیدا کرده است؟ بنده در خارج تحقق پیدا کردم، شما در خارج تحقق پیدا کردید، این تغییروتحول از مبدأ فیاض به چه نحو و کیفیتی بوده است؟

در برق و الکتریسیته کاملاً مشخص است. وقتی که آن توربین آبی الآن دار‌د می‌گردد یا آن توربین بخار الآن دارد تولید الکتریسیته می‌کند، به‌وسیلۀ سیم‌هایی که بین آن منبع، منبع انرژی و تولید و این چراغ وجود دارد آن حقیقتی که در آنجا تحقق پیدا می‌کند حقیقت ملموس که می‌گویند: اگر شخصی از یک فاصله که حاجز گذاشته‌اند داخل برود و دستش را در آن فضا بکند آن اتمسفر اطراف، او را به زغال تبدیل خواهد کرد! درحالی‌که هنوز دستش را به آن آهن و چیزی نزده است اما همان فضا و آن جریانی که آن جریان در حول‌وحوش آن قطعۀ مسی که می‌خواهد آن الکتریسیته را منتقل بکند قرار دارد اگر شما دستتان را وارد در آن بکنید زغال می‌شوید! [حالا] آن جریان یک واقعیتی است یا عدم است؟ اگر عدم است پس چرا تأثیر می‌گذارد؟ عدم که مؤثر نیست و چیز معدوم که نمی‌تواند مؤثر و تأثیرگذار باشد پس معلوم است که شیء خارجی است.