مراتب تشکیکی وجود و جایگاه اعراض و معقولات

وجود ماده به شرط واجد بودن صورت

پس وجود ماده به شرط واجد بودن صورت است؛ یعنی ماده‌ای که صورت دارد قابل انتقال به صورت دیگر است، نه ماده‌ای که صورت ندارد. مادۀ به شرط این صورت أمرٌ موجودٌ خارجیٌّ.

تلمیذ: در اینجا پس ما می‌گوییم اصلاً ماده‌ای وجود ندارد؟

استاد: شما مثل اینکه خیلی دیگر موحد هستید! بله! دیگر توحید خیلی غلیان کرده است! ببینید آقا این شیئی که ما در اینجا داریم می‌بینیم این شیء مادةٌ و صورةٌ.  

تلمیذ: ما داریم می‌گوییم! الآن تجزیه کردند و هرچه به عقب می‌روند به جایی برنمی‌خورند که بایستند...

استاد: بالأخره عقب [که می‌روند] یک جایی می‌ایستند دیگر! مگر چاه وِیل است که همین‌طوری برود و برود؟! اینکه نمی‌شود! بینید در تجزیه ـ اصلاً بحثی به تجزیه نیست ـ البته آمدند عناصر را در عالم به 118تا عنصر؛ عناصر مندلیف، تجزیه کردند و گفتند که اینها ترکیباتی است که در عالم عناصر وجود دارد. خب این یک مسئلۀ واقعی است و چشم‌بندی و اینها نیست. خب از این عناصر یک مقداری عقب‌تر رفتند و گفتند که خب خود این عناصر از کجا پیدا شده‌اند؟ آمدند اینها را به یک عنصر واحد برگرداندند و اسم آن را اتم گذاشتند؛ یعنی آن عنصر واحد یا آن سلول واحد که از تجمع آن سلول اشیاء مختلف به‌وجود آمده است. اگر یک اتم در کنار اتم دیگر قرار بگیرد این یُد را تشکیل می‌دهد. اگر دو اتم به‌اضافۀ یک چیز دیگر قرار بگیرد سدیم را تشکیل می‌دهد. یااینکه اگر من‌باب‌مثال 143تا نوترون باشد اورانیوم را تشکیل می‌دهد، آن‌وقت مثلاً خیلی از نظر توان به مرتبۀ بسیار شدیدی می‌رسد که آن عنصر یعنی یک هستۀ واحد و یک سلول واحد 92تا پروتون دارد که الکترون‌ها به دور آن می‌گردند.¹ خب از تجمع الکترون‌های مختلف به دور پروتون یکی‌یکی این عناصر پیدا می‌شود. بحث را روی آن پروتون و روی آن الکترون می‌آوریم که آن یک امر واحد می‌شود. اگر بگویید که خود آن متفاوت است؛ یعنی خود ماهیت این پروتون به‌طورکلی با ماهیت پروتونی که در فلان عنصر هست اصلاً متفاوت است، اشکالی ندارد! ما راجع به این بحث نمی‌کنیم به جای اینکه مطلب را به یک نقطه ببریم مطلب را به صد نقطه می‌بریم برای ما اشکالی ندارد. چرا ما فقط تمام عناصر را در عالم فقط به یک عنصر ختم کنیم که از تکثر آن عنصر اشیاء مختلف عالم پیدا می‌شود؟!