مراتب تشکیکی وجود و جایگاه اعراض و معقولات

ذهن به این مسئله وجود می‌دهد و وجود وجود ذهنی می‌شود و فلسفه از آن بحث می‌کند! اشکال ندارد.

صرف‌نظر از این قضیه جواب دیگری که می‌شود به این [اشکال] داد این است که لازم نیست حتماً در فلسفه وقتی که از احوال موجودات حرف می‌شود مسائل او هم از همین مسائل وجودی باشد بلکه ممکن است یک مسئله مسئلۀ وجودی باشد ولی آثار او و خصوصیات او و روابط بین موضوعات، روابط بین قضایا و موضوعات امور موجودی نباشد و امور اعتباری باشد که نفس آنها را انتزاع می‌کند. گرچه نفس واقعِ آنها عدمی است اما خود آنها امور انتزاعی عقلی هستند و در خیلی از علوم همۀ بحث از مسائل علوم فقط بحث از موضوعات وجودی آن نیست چه‌بسا مسائل استطرادی هم در مسائل فلسفه یا در مسائل آن علوم دیگر مورد توجه قرار می‌گیرد.

تَنبیهٌ:

وَ لَعلّکَ عَلى هُدًى مِن فَضلِ رَبِّکَ فی تَعرُّفِ حالِ مراتبِ الأکوانِ فی الکَمالِ و النَّقصِ و تَحصّلاتِ الأشیاءِ فی القوّةِ و الضَّعفِ و المَتانةِ و القُصورِ فَعَلیکَ أن تَدفعَ بِهذا عاراً عَظیماً یَتوَهّمُ القاصرونَ عَن غایاتِ الأنظارِ وُرودَه عَلى أولیاءِ الحکمةِ و أئمّةِ العلمِ و تُمیطَ بِهِ الأذَى عَن طَریقِ السُّلاکِ النّاهِجینَ طَریقَ الحقِ.¹

امید است تو بر طریق هدایت از فضل خدایت سوار باشی در شناخت حال و در کمال مراتب اکوان وجودات، از نقطه‌نظر کمال و نقص و از نظر تحصلات اشیاء در قوّه، ضعف، متانت و قصور با همدیگر تفاوت دارند. به‌واسطۀ این انتباهی که برای شما پیدا شده و خصوصیات مراتب اکوان را فهمیدید، فَعَلیکَ أن تَدفعَ بِهذا عاراً [پس بر توست که به‌وسیلۀ این، عار بزرگی را که ورودش را آنهایی که عقلشان قاصر است از افق‌های دورِ نظرهای دقیق و ظریف، بر بزرگان حکمت و رهبران علم توهم کردند بزدائی و به‌وسیلۀ این، زیان را از راه سلاک راه‌روندۀ راه حق دور کنی.]

وَ هوَ أنَّهم عَرَّفوا الحکمةَ بِأنّها عِلمٌ بِأحوالِ الموجوداتِ الخارجیّةِ عَلى ما هیَ عَلیها فی الواقعِ و عَدّوا مِن جُملةِ الحکمةِ مَعرفةَ أحوالِ المَعقولاتِ الثّانیةِ و أحوالِ المَقولاتِ السَّبعةِ النَّسبیَّةِ.