حقیقت خیر و شر در هستی

پس این یک بحث است که ما نگاه کنیم و بگوییم: اصل وجود خیر است و خیر از او نشئت می‌گیرد، این یک مطلب است. مطلب دیگر که در اینجا هست این است که قائلین به اصالت ماهیت اصلاً چطور می‌توانند وارد این بحث بشوند؟! مرحوم آخوند فعلاً این را می‌گویند؛ کسی که قائل به اصالت ماهیت است و برای وجود اثری نمی‌داند پس اصلاً نمی‌تواند مسئلۀ خیر و شر را مطرح کند و باید دنبال کار خود برود.

لأنّ مَعنی الخَیرِ ما یُؤثِّرُ عِندَ العُقلاء و یَشتاقُ إلیهِ الأشیاءِ و یَطلُبهُ الموجودات و یَدورُ عَلیه طَبعاً و إرادةً و جِبِلَّةً.

معنای خیر در کلام مرحوم آخوند

معنای خیر این است که این پیش عقلاء تأثیرگذار است و اشیاء مشتاق به او هستند و موجودات هم او را طلب می‌کنند؛ کسی که هیچ‌وقت به‌دنبال شر نمی‌رود، و دائر و دور بر او از نظر طبع، اراده، جبلّه و فطرت بر این دور می‌زند یعنی طبع و اراده و جبلّه بر وجود دور می‌زنند.

وَ بَیّنٌ أنّ الأشیاءَ لَیست طالبةً لِلمَعنی المَصدری و لا یکونُ مُبتَغاها و مَقصودُها مَفهوماً ذهنیاً و معقولاً ثانویاً و هذا فی غایَةِ الظُّهورِ و الجَلاء لا یَلیقُ أن یَخفی بُطلانُهُ عَلی أوائلِ العُقولِ الإنسانیة مِن غَیرِ رُجوعِها إلی الاستِعمالِ الفِکرِ و الرویّة.¹

این مسئله واضح است که اشیاء طالب معنای مصدری نیستند و هیچ‌وقت کسی دنبال معنای مصدری و اعتباری نمی‌گردد. شما هزار بار هم یک معنای مصدری را انتزاع بکنید ما می‌گوییم: بابا اصل آن کجاست؟! اصل آن را بیاور و معنای مصدری را برای خودت بردار! وَ لا یکونُ مُبتَغاها ... نمی‌شود مبتغا و مقصود آن حقیقت یک مفهوم ذهنی و معقول ثانوی فلسفی باشد و این در غایت ظهور و جلاء است و همین مسئله بر افراد خیلی ابتدایی و عامی مخفی نیست و خلاصه بدون اینکه حالا نیازی به تحقیق و تفحص و چیزی باشد، قضیه خیلی واضح‌البطلان است؛ یعنی کسی به‌دنبال معنای مصدری نمی‌رود گرچه خودش نداند و نفهمد. افراد که به‌دنبال یک حقیقتی می‌روند، به‌دنبال واقعیت خارجی آن می‌روند یعنی آن حقیقت خارجی را طلب می‌کنند. حالا گرچه مسئله در ذهن آنها نسبت به قضیۀ وجود به یک شکل دیگر است.