دیدگاه عرفان در باب خیریت و شرور

رشد و تکامل انسان همیشه در مقام اختیار

تلمیذ: اثر وضعى که فعل مى‌گذارد از جنبۀ توحیدى مى‌گذارد یا از جنبۀ کثرتى مى‌گذارد؟

استاد: هرکدام اثر خودشان را مى‌گذارند. از جنبۀ توحیدى او یک اثرى هم به نسبت به خود و هم نسبت به اطرافیان و نسبت به چیز دارد. آن یک بقایى را مثلاً، آن یک جنبۀ چیز دارد. ولى مقام کمال و مقام رشد انسان به انتساب برمى‌گردد یعنى به جنبۀ فاعلى برمى‌گردد، نه به جنبۀ خود فعل، یعنى رشد همیشه در مقام اختیار هست و تکامل در مقام اختیار هست. فلذا مى‌گویند: کسى که «مَن رَضی بِعَمَلِ قَومٍ فَهوَ مِنهُم»،¹ «مَن أحَبَّ قَوما حُشِرَ مَعَهُم»² یااینکه فرض کنید کسى که عمل خلافى به قصد قُربت انجام مى‌دهد، خدا براى او حسنات مى‌نویسند.

برگشت تمام رشدها و تکامل‌ها به وجودات ذهنی و نفسی نه عمل خارجی

تلمیذ: پس این اثر نفس باید باشد، نه اثر قرب؟

استاد: از جهت انتساب و اختیار است یعنى برگشت همۀ اینها به وجود ذهنى است. برگشت تمام این رشدها و تکامل‌ها و همۀ اینها به وجودات نفسى است والاّ وجودات خارجى یک عملى در خارج مثل سایر اعمال است.

اللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد