وحدت وجود و نگاه توحیدی به خیر و شر

وقتی که مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌آمدند و دست بچۀ سه‌ساله یا پنج‌ساله را می‌بوسیدند خیلی این قضیه برای افراد عجیب بود! خیلی عجیب بود! الآن هم که همین الآن است خیلی‌ها از این قضیه یاد می‌کنند که ببینید مرحوم آقا چه تواضعی داشت! این مرد بزرگ با آن عظمت خود دارد می‌آید و دست [بچۀ] پنج‌ساله را می‌بوسد!

اما دیدگاه یک دیدگاه بالایی بوده است. بحث اصلاً از تواضع بیرون می‌آید و به کیفیت دیدگاه یک انسان به این بچه برمی‌گردد که باید با این بچه با چه مسئله‌ای برخورد بشود و چه قضیه‌ای باید با او به‌وجود بیاید. بچه را اول چطور ارزیابی کنیم تااینکه بعداً بیاییم و با او حساب باز کنیم. حسابی که یک عارف با یک بچه می‌کند، اقتضاء می‌کند که با او این‌گونه عمل کند نه‌اینکه بحث تواضع است! اصلاً از بحث تواضع خارج است! در یک مرتبۀ مافوق می‌رود و انسان این مطلب را نمی‌فهمد مگر اینکه آن دیدگاه برای او پیدا بشود، آن‌وقت می‌فهمد کار او چه بود و در چه رتبه‌ای قرار داشت!

پس ذات در اینجا خودش را در مواضع مختلفی پایین آورده است؛ در آنجا بحث کنندۀ یک مسئلۀ علمی می‌شود، در آنجا کمک کننده می‌شود، در آنجا هم یک بچه می‌شود که درعین‌حال آن وحدت خودش و وحدت ذاتی خودش را حفظ می‌کند نه‌اینکه در آنجا از آن قالب بیرون بیاید و در قالب دیگر برود. در آن وقتی که شما دارید با بچۀ خود بازی می‌کنید علوم و غرائز و شخصیت خودتان را هم دارید [ولی] بروز شما تفاوت می‌کند، خود شما که تفاوت نمی‌کنید! خود شما در آن موقع علومتان را ازدست می‌دهید یعنی مثل آن بی‌سواد می‌شوید؟! در آن موقع که دارید با او بازی می‌کنید احساسات و غرائز خودتان را دارید ازدست می‌دهید یا نه، با حفظ وحدت شخصیه و وحدت ذات و خصوصیات ذات، صورت خارجی شما از صورتی به صورت دیگر متبدّل می‌شود؟!