بررسی ادله حکما بر امتناع اعاده معدوم

تلمیذ: خب از دیدگاه خود اینها می‌توانیم حرف بزنیم...

استاد: ما از دیدگاه آنها می‌گوییم که شما الآن دو وجود را یکی می‌بینید و فرض عدم می‌کنید، نه فرض فاصله که همان زمان و زمانیات و اینها باشد، فرض عدم می‌کنید یعنی نیستی! چطور با فرض نیستی عین او در زمان دیگر انجام می‌شود؟! این نیازی به دیدگاه‌های مختلف ندارد یعنی با همین دیدگاه ظاهری [می‌توان این‌چنین گفت]. حالا از نظر شکل عین همدیگر هستند، خب بله! شما دوتا عکس از یک نفر بگیرید؛ یک عکس اینجا [و یک عکس جای دیگر]، آیا هردو مثل هم و عین هم هستند؟! این در یک کاغذ و آن در یک کاغذ دیگر هست.

تلمیذ: بنابراین که ما قائل بشویم که سخن اینها باطل است ولی این امر مبتنی است به اینکه قائل بشویم که می‌شود وجود هم معدوم بشود، تا این اثبات نشود اصلاً بحث اعادۀ معدوم مطرح نمی‌شود.

استاد: اصلاً بدیهی است، اصلاً وجود معدوم نمی‌شود! اصل این بحث را متکلمین برای مسئلۀ معاد مطرح کرده‌اند و شبهات دیگر و مسئلۀ آکل و مأکول و امثال‌ذلک همه مترتب بر این قضیه است. اینها بحث را اصلاً براساس عدم فرض کرده‌اند و بر همان اساس عدم به آنها می‌گوییم که نه، این نیست. بله، این بحث را بگویید که اگر امتناع اعدام موجود، آن‌طور باشد خب اصلاً این بحث پیش نمی‌آید و اصلاً موجود ممتنع است که معدوم بشود و آن موجود در وعاء خودش باقی می‌ماند. حالا موجود دیگری در معاد پیدا بشود، خب این ارتباطی با آن موجود ندارد و بحثی راجع به این قضیه نداریم ولی فرض این است که اگر همان شیء موجود بعینه بخواهد بدون اینکه در بستر زمان و ظرف زمان قرار بگیرد معدوم بشود، این مستحیل می‌شود.

وَ التَکثُّرُ بِحسبِ تَحلیلِ الذِّهنِ لَیس فی الحَقیقةِ إلاّ لِلزَّمان بِهویِتهِ الاتِّصالیةِ الکّمیَّةِ فَیَنحَلُّ فی الوَهمِ إلى الأجزاءِ و تَکثُّرُ أجزاءِ الزمانِ مُستَتبِعٌ لِتَکثُّرِ نِسبَةِ الذّاتِ الواقعةِ فیِها المُنحَفظَة وَحدَتُها الذّاتیةِ فی کُلِّ الزَّمان فَلا یَلزَم تَخلُّلُ الزَّمانّ بَینَ الشَّی‌ءِ و نَفسهِ بَل بَینَ مَتاهِ الأوَّلِ و مَتاهِ الثّانی مَعَ انحِفاظِ وَحدَتهِ المُستَمرَّةِ فی جَمیعِ إفاضاتِهِ المُتَجَدِدةِ الزَّمانیة.¹