بررسی فلسفی امتناع اعاده معدوم

بنابراین اگر شما بخواهید آن شیء را با زمان برگردانید قطعاً باید لوازم ذاتیۀ او که سبق و لحوق است هم برگردد، اگر آن‌هم بخواهد برگردد فَیَعودُ الإشکال! بنابراین اصل و اساس اشکال و هردو جوابی که داده شده است زیر سؤال قرار می‌گیرد.

وَ اعتُرضَ عَلى هذا الدّلیلِ بِأنّا لا نُسلِّمُ أنَّ ما یوجدُ فی الوقتِ الأوّلِ یَکونُ مُبتدأً البتّةَ و إنّما یَلزَمُ لَو لَم یَکنِ الوقتُ مُعاداً أیضاً.¹

متکلیمن بر این دلیل اعتراض کرده‌اند که این را قبول نمی‌کنیم که آنچه که در وقت اول پیدا می‌شود این مبتداست. آنچه که در وقت اول است مبتدا و به‌عنوان ابتدا نیست. لازم می‌آید اگر وقت معاد نباشد. اما اگر وقت معاد باشد دیگر آن مبتدا نیست چون مبتدا در جایی هست که یک امری جدای از زمان انجام بشود بعد این امر، زمان را آنجا بگذارد و خودش بلند بشود و در اینجا بیاید. می‌گوییم که این ابتدائاً در اینجا حاصل شده است بعد ثانیاً در زمان دیگر حاصل شده است اما اگر آنچه که در وقت اول هست با زمان خودش بیاید دیگر مبتدا و معاد معنی ندارد که بخواهد آن معاد شده باشد و زمان اول و زمان ثانی [بی‌معناست]. خود همان آمده است! مثل اینکه خدا یک شیئی را [با زمانش دوباره بیاورد].

می‌خواستند یک بدن مومیایی شده یا یک چیز [دیگر] را بدزدند بعد گفتند که اگر بخواهند این را دربیاورند شاید [خراب] بشود، از چند طرف اصلاً خاک را کندند و خاک را با آن، همه را باهم درآوردند! یعنی خود مُرده و خاک اطرافش را ـ ضریحش یا حالا آن چیزی که در آن بوده هست ـ کلّ آن را درآوردند و به جای دیگر بردند! این همین قضیۀ مُعاد می‌شود. یعنی خود آن بدن را با آن جوانبش آوردند و به جای دیگری منتقل کردند. حالا اینها می‌گویند که قضیۀ ما هم همین است، آن شیء را بدون زمان اعاده نمی‌کنیم که شما اشکال کنید، خدا شیء و زمان را با همدیگر برمی‌دارد و اینجا می‌آورد! بنابراین اشکالی پیش نمی‌آید چون اشکال در آنجاست که یک شیء در وقت دوم عین او بیاید. شما می‌گویید که این به زمان چسبیده است، اگر خود او با زمان باهم بیاید بنابراین دیگر دراین‌صورت ابتدا معاد نمی‌شود، ابتدا و انتها در آنجایی است که یک شیء در دو زمان باشد و این دراین‌صورت یک امر واحد است.