بررسی فلسفی امتناع اعاده معدوم

إذ بَعدَ ما تَبیَّنَ أنَّ العدَمَ... عدم عبارت از بطلان ذات است یعنی تمام شد و دیگر ذاتی نیست. دیگر معدوم از نظر معدومی ذاتی ندارد، قبلاً ذات داشت، راه می‌رفت، نفس می‌کشید، صحبت می‌کرد و فعالیت می‌کرد ولی وقتی که مرگ بر او آمد، تمام شد! دیگر ذاتی نمانده است. این شیء تا وقتی که بود، بود ولی وقتی که شما او را خاک کردید، دیگر بطلان ذات برای او پیدا شد. وقتی که این صورت قرطاسیت و این صورت کاغذ و دسته پولی که الآن در دست ما هست، ارزش دارد و می‌شود با آن کار کرد و کارراه‌انداز است. حالا یک کسی این را بسوزاند؛ این کبریت را زیر این می‌گیریم و این را می‌سوزانیم و این پنجاه هزار تومان خاکستر شد و بطلان بر آن عارض شد و دیگر معدوم شد. دیگر حالا خاصیت دارد؟! شما خاکستر را ببرید و بگویید که این الآن پنجاه هزار تومان قیمت دارد! ای کاش یک صفر کنارش بود و کمی قیمتش بالاتر می‌رفت! الآن به‌خاطر هویت خارجی، یک آثاری بر این مترتب است و حالا همۀ این آثار به‌واسطۀ سوختن ازبین می‌رود و وقتی که ازبین رفت، دیگر بر او عدم حاکم است و دیگر کسی به این نگاه نمی‌کند. چرا نگاه نمی‌کند؟! چون فِعلیةُ الشَّیءِ بِصورَتهِ لا بِمادَّتهِ! فعلیت آن به صورتش است و دیگر آن صورت عدم پیدا کرده است.

یَنکَشفُ أنَّه لا یکونُ موضوعُ الوجودَین و العَدَمِ شَیئاً واحداً لِعَدمِ انحِفاظِ وَحدةِ الذّات فی العَدمِ بَل لیسَ إلاّ اثنَینیة صرفةِ فامتیازُ المُعاد عَنِ المُستَأنفِ المَفروضِ مَعهُ أو بَدَلِه و اختِصاصُهُ بِأنَّه مُعاد إن کانَ مِن جَهةِ الذّات حالَ العَدَم‌ و کَونِها رابِطةً بَینَ الوجودَین السابِقِ و اللاحِق فالمعدومُ لا ذاتَ لَه و إن کانَ لِأنَّهُ کانَ موجوداً أولاً دونَ المُستَأنفِ فَهذا عَینُ النِّسبةِ الّتی یَقعُ النَّظرُ فی إمکانِها و کَونِها مَنشأ الامتیازِ بَینهُما و هما مُتَساویانِ فی استِحقاقِ ذلک و الکلامُ فی أنَّهُ مَعَ فَقدِ الاستِمرارِ الموقِعِ لِلاثنینیةِ الصِّرفَة کَیفَ یُتَصوَّر اختصاصُ أحدِهما بِالارتباطِ إلى الموجودِ السابِق.¹