نقد مبانی کلامی در مسئله اعاده معدوم

خلاصه دو قبا می‌پوشیم و دوتا قبا را نمی‌توانیم باهم بپوشیم. تا حالا دیده‌اید کسی قبا پوشیده باشد و یکی دیگر هم بیاید روی آن بپوشد و بگوید که هوا سرد است یکی دیگر هم [بپوشم]؟ نه! یک قبا را می‌پوشیم و آن قبا را به چنگ آویزان می‌کنیم. وقتی که نخواستیم آن را می‌پوشیم و این را به چنگ آویزان می‌کنیم. پس ما ماهیت می‌شویم و این دوتا قبای ما من‌باب‌مثال وجود شخصیه می‌شوند. یا آن قبا باید به تن باشد یا این قبا، این‌هم همین‌طور است. ماهیات کلیه یا باید وجود ذهنی داشته باشند یا وجود خارجی داشته باشند. می‌شود درعین‌حال هم دو وجود را داشته باشند بدون اینکه با همدیگر تعارض پیدا بکنند.

بَل مَعنىٰ ذلک أنَّ بَعدَ تَجریدِ الماهیةِ المَقرونةِ بِالتَّشخصِ و لَوازمهِ إذا جُرِدَت عَنها یَکونُ عَینَ ما یَقترنُ بِشخصٍ آخَر مِنها.

[بلکه معنی آن این است که] بعد از تجرید ماهیت که شما ماهیت را تجرید می‌کنید و او را از خصوصیت وجود ذهنی عاری می‌کنید که این ماهیت به تشخص و لوازم تشخص وجود ذهنی و خصوصیات ذهنی مقرون است و قابلیت صدق بر کثیرین است، وقتی که از این خصوصیات و لوازم تجرید بشود عین آنی است که به شخص دیگری از آن ماهیت مقترن می‌شود.

الرّابِعُ أنَّ إعادةَ کلِّ ذاتٍ شَخصیةٍ إنَّما یُتصورُ لَو أُعیدَت شَی‌ءٌ مِن أجزاءِ عِلتِها التامةِ المُقتضیةِ لَها و استعدادُ المادةِ لَها بِخصوصهِ و غیر ذلکَ مِن مُتمّماتِ العِلةِ و مُصحِّحاتِ المَعلولِ.¹

اعادۀ هر ذات شخصیه تصور می‌شود اگر یک شیئی از اجزاء علت تامه که آن ذات را اقتضاء می‌کند، آن‌هم همراه با این اعاده بشود. چون نمی‌شود ماده اعاده بشود بدون آن علتی که ماده را خلق کرده است و استعداد ماده و آن حالت آمادگی ماده برای این ذات آن‌هم بِخصوصه باید اعاده پیدا بکند و آن جنبۀ قابلیت ماده هم باید قابلیت پیدا کند که آن‌هم خودش مستند به یک مادۀ دیگری است. و [غیر از این] از متممات علت و مصححات معلول، تمام اینها باید انتقال پیدا کنند.