تفاوت هلیات بسیطه و مرکبه در قضایای منطقی

و عَدمُ الفَرق بَینَ الهَلیّتینِ مِن عِللِ الطّبیعَةِ الإنسانیّةِ و أمراضِها الَّتی یَجِبُ إزالُتها و التَّدبُّرُ فی خلاصِها لِئَلاَّ یَضطرّ إلىٰ استِثناءِ المُقدّمةِ الکُلّیةِ القائِلَةِ بِفَرعیَّة وجودِ الثّابتِ لِوجودِ المُثبتِ لَهُ فی جُملةِ الهلیاتِ البَسیطَةِ کَما سَبقَ ذِکرُهُ فی أوائِلِ الکِتابِ.

[و عدم فرق بین دو هل بسیطه و مرکبه] از گرفتاری‌های طبیعت انسانیه و امراض آن هست که باید او را ازاله کرد [و برای خلاصی از آن تدبیری اندیشید] ـ یعنی مثل اینکه ما مریض هستیم! ـ زیرا تا به استثناء [مقدمۀ کلیه‌ای که قائل به فرعیت وجود ثابت برای وجود مثبت له در هلیات بسیطه است] اضطرار پیدا نکند؛ مقدمۀ کلیه‌ای که می‌گوید: ثبوتُ شیءٌ لِشیءٍ فرعُ ثبوتِ المثبت لَه إلاّ فی الهلیات البسیطة؛ بسیطه چون باید استثناء بزنیم دیگر! البته جواب آن این است که نه، ثبوتُ شیءٌ لِشیءٍ فرعُ ثبوتِ المثبت لَه، فرق نمی‌کند منتها ظرف حکم آن تفاوت می‌کند؛ در خارج مربوط به هلیّات مرکبه است و در ذهن مربوط به هردو هلیّت است، از این نقطه‌نظر تفاوتی ندارد و ما در همۀ هلیات استثناء نمی‌زنیم [همان‌طور که ذکرش در اولیل کتاب گذشت].

أللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد