تحلیل کیفیت تحقق وجود ذهنی در قضایای حملیه

هذا بِحسبِ خصوصِ طبیعةِ السلب بِما هو سلبٌ لا بِما هو حکمٌ مِنَ الأحکامِ الواقعةِ عنِ النفسِ الإنسانیة.

این به‌حسب خصوص طبیعت سلب است از نظر سلب بودن، طبیعت سلب این مطلب را اقتضاء می‌کند. نه از نظر اینکه این سلب حکمی است از احکامی که از نفس انسان واقع می‌شود چون این حکم از آن جایی که این سلب ناظر به خارج است عدم بر او حاکم است. از آن جایی که این سلب حکم و فعلی از افعال نفس است خود این سلب نحوٌ مِنَ الوجود بالأخره نفس آمده و این سلب را در این قضیه ایجاد کرده است. بنابراین اگر سلب ما ناظر به خارج باشد معنایش معنای عدم است و اگر این سلب را به‌لحاظ تحققش در نفس و فعلی از افعال نفس و حکمی از احکام نفس ما بخواهیم لحاظ بکنیم این قضیۀ سالبۀ ما خودش رایحه‌ای از وجود هم دارد.

فَقولُهم إنَّ موضوعَ السالبةَ أعمٌ مِن موضوعِ الموجبةِ المعدولةِ أو السالبةِ المحمول لیسَ معناهُ أنَّ موضوعَ السالبةَ یَجوزُ أن یکونَ معدوماً فی الخارجِ دونَ موضوعِ الموجبةِ إذ موضوعُ الموجبةِ أیضاً قَد یکونُ معدوماً فی الخارجِ کَقولِنا شریکُ الباری ممتنعٌ و اجتماعُ النقیضینِ محالٌ و لا أنَّ موضوعَ الموجبةِ یجبُ أن یتحققَ أو یَتمثلَّ فی وجودٍ أو ذهنٍ دونَ موضوعِ السالبةِ إذ موضوعُ السالبةِ أیضاً کذلک.

اینکه بعضی‌ها آقایان می‌فرمایند که موضوع سالبه اعم از موضوع موجبۀ معدوله یا سالبة المحمول است چون در موضوع موجبۀ معدوله وجود موضوع شرط است ولی در موضوع سالبه وجود موضوع شرط نیست معنایش این نیست که موضوع سالبه جایز است که در خارج معدوم باشد ولی موضوع موجبۀ معدولة المحمول حتماً باید در خارج باشد چطور اینکه می‌گوییم: زیدٌ لا قائم. زیرا موضوع موجبه [همین‌طور در خارج معدوم است مثل شریکُ الباری ممتنعٌ و اجتماعُ النقیضینِ محالٌ] بااینکه شریک‌الباری موجبه است ولی موضوعش در خارج نیست، و همین‌طور به این معنا نیست که موضوع موجبه حتماً باید در خارج باشد یااینکه در وجود یا در ذهن تمثل پیدا کند.