تحلیل کیفیت تحقق وجود ذهنی در قضایای حملیه

یَصحُّ عنِ الموضوع... سلب از موضوعی که ثابت نیست بِما هو غیر ثابتٍ یعنی از لحاظ عدم ثباتش ما این حکم را بر او می‌کنیم بر این مبنا که عقل می‌تواند این اعتبار را در سلب بگیرد و او را در خارج منتفی بداند و موضوع سالبه را بر این وجه قرار بدهد که در خارج وجود ندارد.

تلمیذ: از اول که به عدم حکم می‌کنیم که المَعدومُ المُطلقُ لا یُخبرُ عَنه، این با آن مطلب و أمّا فی الذِّهنِ فَلا بُدَّ و أن یَکونَ حاضِراً موجوداً تسلسل پیش نمی‌آید؟!

استاد: خب این در ذهن هست و در ذهن حاضر هست. همین‌که ذهن می‌خواهد یک قضیه بگوید بالأخره موضوع و محمول را تصور کرده است والاّ بدون تصور می‌خواهد چه بگوید؟! ولی صحبت در این است که این ذهن که از الآن می‌خواهد این موضوع را بگوید این موضوع را به چه لحاظی تصور می‌کند؟! به‌لحاظ وجود خارجی یا به‌لحاظ عدم وجود خارجی؟! به‌لحاظ عدم. پس در عین اینکه وجود نفسی دارد ولی لحاظ، لحاظ عدم است.

بِخلافِ الإیجابِ و الموجبةِ فإنَّ الإیجابَ و إن صحَّ علَى الموضوعِ الغیرِ الثابتِ.

[به خلاف ایجاب و] قضیۀ موجبه اگرچه ایجاب صحیح است بر موضوعی که در خارج نیست؛ شما گرچه می‌گویید: شریکُ ‌الباری ممتنعٌ ولی امتناع را به‌لحاظ شریک‌الباریِ معدوم نمی‌کنید امتناع را به‌لحاظ ماهیت شریک‌الباری می‌آوریم یعنی شریک‌الباری ماهیتش به یک نحوی است وقتی که یک شخص تصور بکند امتناع را بر او حمل می‌کند اما نه‌اینکه از اول شریک‌الباری به وصف أنّه معدومُ فی الخارج هو ممتنعٌ، نه یک هم‌چنین حرفی نمی‌زنیم.

لکن لا یصحُ علیه مِن حیثُ هو غیرُ ثابتٍ بَل مِن حیثُ له ثبوتٌ ما لأنَّ الإیجابَ یَقتَضی وجودَ شی‌ءٍ حتى یوجد لَه شی‌ءٌ آخَر.

لکن صحیح نیست که در ایجاب این حمل بشود بر موضوع از حیث اینکه این در خارج نیست بلکه از حیثی که ثبوتٌ‌مائی در ذهن دارد. چون ایجاب وجود شیئی را اقتضاء می‌کند تااینکه بر شیء دیگری که محمول باشد حمل بشود و تا زمانی که این موضوع در ذهن محقق نشود ما برای او محمول نمی‌توانیم بیاوریم.