تفاوت موضوعی قضایای سالبه و موجبه

﴿لَمۡ يَلِدۡ وَلَمۡ يُولَد﴾؛ مفهوم عدم. ﴿وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ﴾؛ کفو ندارد، ﴿لَيۡسَ كَمِثۡلِهِۦ شَيۡءٞ﴾¹ تمام اینها شریک‌الباری هستند و با همین مفاهیم خدا با ما صحبت می‌کند.

تذکرةٌ: فالموجبةُ بِحَسَبِ الموضوعِ أخصُّ مِن السّالبةِ.

معَ مساواتِهِما الاتفاقیةِ لِتَحَقُّقِ جَمیعِ المفهوماتِ و الأعیانِ الثابتةِ فی المبادی العالیةِ.²

بنابراین بر طبق مفاد مطالب گذشته موجبه به‌حسب موضوع باید اخص از سالبه باشد اما در عالم واقع اینها باهم مساوی هستند. بله در عالم خارج این اخص است اما در عالم واقع مساوی هستند. چون تمامی مفهومات و اعیان ثابته در مبادی عالیه وجود دارند، اعیان ثابته یعنی به‌صورت ماهیت کلی. این یکی.

و لاستدعاءِ مُطلَقِ الحکمِ الوجودَ الإدراکی إذ المجهولُ مطلقاً لا حکمَ علیه بِنَفیٍّ أو إثباتٍ و الشبهةُ بِه عَلیه مُندفعةٌ بِاستعانَةِ ما ذَکرناهُ مِن الفرقِ بَینَ الحملینِ إذِ الشی‌ءُ قَد یَکذبُ عَن نفسِه بِأحدهِما و یَصدقُ علیه بِالآخَر.³

دوم: هر حکمی یک وجود ادراکی را می‌طلبد و حکم بدون وجود ادراکی نمی‌شود بنابراین باید یک وجودی باشد حالا آن وجود در ذهن هست، اشکال ندارد. زیرا مطلقاً به نفی یا اثبات حکم بر مجهول نمی‌شود کرد.

و الشبهةُ بِه عَلیه ... شبهه‌ای که به این وسیله وارد می‌شود بر او به اینکه: فَکیفَ یُخبر عن المجهولِ المطلق و المعدوم المطلق، [با استعانت از آنچه که ما در فرق بین دو حمل اوّلی ذاتی و شایع صناعی گفتیم دفع می‌شود] این همان است که ما گفتیم که از فرق بین حملین [می‌شود پاسخ داد که] در حمل اوّلی ذاتی لا یُخبر عنه اما به حمل شایع صناعی هم‌چنان که در ذهن وجود پیدا کرد فردی برای قضیۀ موجبه می‌شود.

بله به حمل اولیۀ ذاتی المعدومُ المطلقُ لا یُخبر عَنه یعنی معدوم مطلق مفهومش چیست؟ لا یُخبَرُ عنه است اما همین‌که شما می‌گویید: المعدومُ المطلقُ لا یُخبَرُ عنه، قضیةٌ ذهنیةٌ کلامیةٌ موجودةٌ و این یُخبر عنه است. لذا شما می‌گویید: لا یُخبر عنه بأنَّه لا یُخبَرُ عنه؛ به «لا یُخبَرُ عنه» خبر دادید، اگر خبر نمی‌دادید شما هم همین‌طور نگاه می‌کردید. لذا من که می‌گویم: المعدومُ المطلقُ لا یُخبَرُ عنه، از آن خبر داده‌ام والاّ شما هم نگاه نمی‌کردید و سرتان را پایین می‌انداختید و عدم می‌شد. اینکه شما الآن توجه می‌کنید و حالتان عوض می‌شود معنایش این است که من از معدوم مطلق خبر داده‌ام بأنّه لا یُخبر عنه! ببخشید ها! داریم شوخی می‌کنیم!