تحلیل منطقی امکان عام و امکان خاص

طریقۀ صحیح عکس نقیض درست کردن برای یک قضیه

وقتی که شما بخواهید این موضوع و محمول را نقیض کنید حتماً باید جایشان را هم عوض کنید. این عکس نقیض می‌شود. پس اگر اصل، صحیح باشد عکس نقیض هم صحیح خواهد بود. در عکس نقیض موضوع و محمول جایشان را عوض می‌کنند و آن که عام است خاص می‌شود و آن که خاص است عام می‌شود. کُلُّ ما لیسَ بِحیوان اخصّ مطلق می‌شود و کُلُّ ما لیسَ بِإنسان اعمّ مطلق می‌شود. چون لیسَ بِإنسان اعم از شجر و از خود حیوان است و دایرۀ این دایرۀ اعمّی می‌شود به نسبت به ما لیسَ بِحیوان که دایره‌اش اخص می‌شود. اینجا هم همین‌طور است.

تلمیذ: کُلُّ ما لَیسَ بِمُمکنٍ عام فَهوَ لَیسَ بِمُمکنٍ خاص عکس نقیض آن قضیۀ اول است؟

استاد: بله، یعنی جای امکان عام و امکان خاص را اول آوردیم و هردو را هم برداشتیم سلب کردیم، این عکس نقیض می‌شود. و هر قضیه‌ای که اصلش صادق باشد عکس نقیضش هم باید صادق باشد. پس این الآن درست است. کُلُّ ما لَیسَ بِمُمکنٍ عام هر چیزی که امکان عام نیست فَهوَ لَیسَ بِمُمکنٍ خاص طبعاً ممکن خاص هم نیست. واجب الوجود و ممتنع الوجود و ماهیات خارجی همۀ اینها ممکن عام هستند. پس وقتی شما امکان [عام] را از اینها برداشتید نه بر روی ماهیات امکان خاص صدق می‌کند و نه واجب الوجود هم که از اصل نداشته، نه واجب الوجود از اصل ممکن خاص بود و نه شریک‌الباری که ممتنع بود. آنها که از اصل و بیخ عرب بودند یعنی امکان خاص برایشان نبود. ماهیات خارجی هم که این بیچاره‌ها ممکن خاص بودند شما امکان عام را از آنها برداشتید این کلاه هم از سر آنها رفت یعنی آنها هم دیگر امکان خاص نیستند.

یَلزمُ المُقدمةُ الأولَى کُلُّ ما لیسَ بِمُمکنٍ عامٍ فَهوَ لیسَ بِمُمکنٍ خاصٍ و صارَ صُغرىٰ لِلمقدمةِ الثانیةِ.