امکان معرفت به حقایق اشیاء و مراتب علم

و قالَ الإمامُ الرازی فی المباحثِ المشرقیةِ إنَّ الحقائقَ البسیطةَ یُمکنُ أن تکونَ مَعقولةً و برهانُه أنَّ المرکباتِ لا بُدَّ و أن یکونَ تَرکیبُها مِن البسائطِ لأنَّ کلَّ کثرةٍ فالواحدُ فیها موجودٌ و تلکَ البسائطُ إن استحالَ أن تکونَ معقولةً کانَت المرکباتُ غَیرَ معقولةٍ بِالحدّ و لا یُمکن أیضاً أن تکونَ مَعقولةً بِالرسمِ.

[و امام فخر رازی در مباحث مشرقیه گفته که همانا حقایق بسیطه ممکن است] که انسان به آن شناخت پیدا ‌کند، دلیلش چیست؟ مرکبات باید از بسائط ترکیب بشوند زیرا هر کثرتی مرکب از واحد واحدهایی است که به مقدار ترکیبش در اوست و همین واحد‌هایی که بسیط هستند اگر محال باشد که معقول باشند پس مرکبات هم نباید معقول به حد باشند، یعنی در جنس و فصل [معقول باشند]. یکی ممکن است بگوید که به رسم [می‌شود معقول باشند، ایشان می‌گوید که در] رسمش هم نمی‌شود، [این امکان ندارد که] ما لوازم این مرکبات را بشناسیم و از لوازم پی به خود آن مرکبات مثل انواع ببریم، نمی‌شود.

لأنَّ الرسمَ عبارةٌ عَن تعریفِ الشَّی‌ءِ بِاللوازمِ و تلکَ اللوازم إن کانَت بسیطةً فَهی غیرُ مَعقولَةٍ و إن کانَت مرکبةً و بسائِطُها غیرُ معقولةٍ فَهی أیضاً غیرُ معقولةٍ و بِالجملةِ فالکلامُ فیها کالکلامِ فی الملزوماتِ.

چرا؟ چون همین مطلب را در رسم هم می‌گوییم؛ [زیرا در رسم] ما شیء را به لوازم تعریف می‌کنیم. این لوازم هم دو نوع هستند؛ یا بسیط یا مرکب هستند. اگر بسیط شد اینها قابل تعقل نیستند چون ملاک، ملاک واحد است و اگر مرکب‌اند و بسائط این مرکبات معقول نیستند پس اینها هم معقول نخواهند بود. همین را که در ملزومات می‌گوییم در لوازم هم همان را می‌گوییم، همان را که در حد می‌گوییم در رسم هم به همان کیفیت می‌گوییم.

فَإذَن القولُ بِأنَّ البسائطَ لا یَصحُّ أن یُعقل یوجِبُ القولَ بِأن لا یَعقلَ الإنسانُ شیئاً أصلاً لا بِالحدِّ و لا بِالرَّسمِ لکن التالی باطلٌ ظاهرُ البطلان فالمقدمُ مِثلُه انتهى کلامُه.