معقولیت بسائط و شناخت حقایق اشیاء

و على تقدیرِ عدمِ التَّناهی فی المفهوماتِ یکونُ المفهومُ الواحدُ البسیطُ متحققاً لِأنَّ الکثرةَ و إن کانَت غیرَ متناهیةٍ لا بُدَّ فیها مِن وجودِ الواحدِ لِأنَّه مبدؤها.

پس مفهوم واحد بسیط باید در آنها باشد! اگرچه کثرت، کثرت غیر متناهی است ولی وجود این کثرت باید وجود واحد باشد؛ یعنی بسیطی باید باشد که از آن بسیط، ترکب آن امور غیر متناهیه لازم بیاید! ولی بالأخره برگشت این ترکب به امر واحد بسیط است پس ما امر واحد بسیط را تعقل کردیم. ولی همان‌‌طوری‌که ایشان می‌گویند، لازم نیست که تعقل به تمام حقیقت ذاتش باشد بلکه همین‌قدر تعقل که وجهی هم باشد کفایت می‌کند! همین‌که یک زید را تصور می‌کنید، لازم نیست که واقعاً خصوصیت زید را تصور کنید بلکه از زید دو شیء یا سه شیء یا چهار شیء را تصور می‌کنید، حیوانیتش را تصور می‌کنید چون می‌بینید که تصرفات او مثل تصرفات سایر حیوانات است. این لوازم می‌شود. انسانیتش را تصور می‌کنید چون احساس می‌کنید که تصرفاتی دارد که با حیوانات تفاوت می‌کند، از این دو مطلب پی به این حقیقت مرکب می‌برید. خصوصیات دیگری را تصور می‌کنید، یک اطلاع بیشتری نسبت به بسائط در نفس [پیدا می‌کنید]! ممکن است نفس انسان از امور غیر متناهیۀ بسائط تشکیل شده باشد؛ رحمت، عطوفت، وجدان، تعقل، فطرت، عقل، تمام غرائز و صفاتی که خداوند در این نفس گذاشته است و همۀ اینها بسیط هستند و ما می‌توانیم از خصوصیات آثار اینها به این بسائط برسیم. حتی اگر کسی کمی اهل خبره باشد می‌تواند بیشتر از آثار و تصرفات به خصوصیات افراد برسد! دیگر اینجا مباحث خیلی دقیق می‌شود و مسائل اجتماعی و روان‌شناسی خیلی می‌تواند در این قضایا دخالت پیدا کند! حتی الآن هم کسانی هستند که از کیفیت صورت پی به خصوصیات انسان می‌برند؛ به صورت نگاه می‌کنند و می‌گویند: این باید این‌طور باشد! این باید آدم عصبی‌ای باشد! یکی دیگر را نگاه می‌کنند و می‌گویند: این باید آدم ملایمی باشد! به یکی دیگر نگاه می‌کنند و می‌گویند: این آدم خیلی عالم است!