محدودیت شناخت حقایق اشیاء

وجود اختلاف ماهوی بین کم و کیف

همین مطلب که در مورد کیف هست نسبت به کم هم مقایسه کنید، می‌بینید بین کم و کیف اختلاف ماهوی است! اصلاً دو مقولۀ جدا هستند و مقولات باهم جمع نمی‌شوند! مقولۀ کیف تعریف خاصی دارد و مقولۀ کم هم تعریف خاصّ خودش را دارد ولی باز نسبت به آن حصه می‌بینید که هیچ فرقی بین اینها نیست. نُه مقوله یا مقولات بیشتری را کنار می‌گذارید و سراغ جوهر می‌روید و می‌بینید جوهر و اینها هردو به یک میزان از آن مقوله و مسئله دارند و آن عبارت از همان وجود است که آن وجود یک حقیقت ساری و جاری و شامل در همۀ جزئیات خارجی است. اگر آن حقیقت وجود بخواهد به همان بساطت و صرافتش باشد که قابل تمایز نیست، پس چه موقع قابل تمایز می‌شود؟! وقتی که آن حقیقت وجود یک محدودیت و قیدی، چه قید عرضی در مقولات، چه قید جوهری در جواهر، چه قید مادی در عالم ماده، چه قید مجرد و مثال در عالم غیر ماده، چه قید ابداعی یا غیر ابداعی و مراتب مختلف تشکیک در وجود، تمام اینها یک قیدی که به آن خورد، آن‌وقت بین او و بقیه فرق می‌شود و اسم آن قید صورت است. پس اینکه حقیقةُ الشَیءِ بِصورتهِ لا بِمادَّتهِ معنایش همان قیدی است که آن وجود را قابل لمس، بصر، ذوق و ادراک می‌کند.

تلمیذ: باید تحقق بشود.

استاد: حقیقت با تحقق یکی است. چون حق، حقَّ یَحقُّ حَقاً، آن است که ثابت است و آنچه که ثابت است یعنی تحقق دارد. چرا دروغ تحقق ندارد و حق نیست و باطل است؟ چون ثابت نیست. پس هر چیزی که ثابت است تحقق دارد. آن یک بحث چیزی است که امروزی‌ها خیلی‌ نسبت به آن ... حالا إن‌شاءالله در بحث اعتباریات می‌آید که بعضی‌ها اصلاً اعتباریات را دروغ پنداشته‌اند، اشکالشان از همین‌جا است. گفته‌اند که اعتباریات دروغ است و به مرحوم علامه هم ایراد وارد کرده‌اند که ایشان در بحث اعتباریات قائل به منشأ هست، اشتباه است. ثبوت اعتباریات نفس خود اعتبار است چون ظرف تحقق اعتبار [ذهن] است و ظرف تحقق أین در خارج است. اینها چون دیدند اعتباریات در خارج تحقق ندارد، گفته‌اند که کاذب است درحالی‌که ظرف تحققش ذهن است! به ایشان ایراد وارد کرده‌اند.