تحلیل فلسفی حقیقت جعل و نسبت آن با ماهیت

ماهیت نداشتن وجود بالصرافه

خود وجود بالصرافه که ماهیت ندارد وجود بالصرافه که ترشی و شیرینی ندارد؛ خدا که ترش و شیرینی ندارد! خدا که شوری و تلخی ندارد! خدا که سیاهی و سفیدی ندارد! این سیاهی و سفیدی به‌خاطر مراتب تنزل آن وجود است و این مراتب تنزل وجود به‌خاطر شکل‌گیری وجود است و این شکل‌گیری وجود است که این مطالب و خواص و آثار مختلف را به‌وجود آورده است. پس تمام اینها بازگشتش به ماهیت است ماهیت هم که گفتید: اعتباری است پس در اینجا چگونه و چطور باید قضیه را حل کرد؟! از یک طرف می‌گوییم: ماهیت امری اعتباری است و اعتبار امری عدمی است و از آن‌طرف می‌بینیم که در وجودات مشخصۀ خارجی خواص مختلف هست، درحالی‌که خود وجود فی‌حدّنفسه بالصرافه و بسیط است. وقتی که انسان به آن وجود بالصرافه اشراف پیدا می‌کند احساس می‌کند در آنجا رنگ و شکل و دوئیتی نیست، در آنجا متقی، کافر، فاسق، مؤمن، بالا و پائین نیست و همه یکی می‌شوند؛ در آن وجود بالصرافه و بسیط.

منظور از شعر: «چون‌که بی‌رنگی اسیر رنگ شد ...»

چون که بی‌رنگی [یعنی] بالصرافه، اسیر رنگ [یعنی] اعتبارات و ماهیات شد، موسئی با موسئی در جنگ شد؛¹ آن بالا که بودند باهم آشتی کرده بودند رفیق بودند و کنار هم می‌نشستند و این با او می‌گفت و می‌خندید. همین‌که در این دنیا آمدند آن یکی گفت: ﴿أَنَا رَبُّكُمُ ٱلۡأَعۡلَىٰ﴾² دیگری هم گفت: من هم بنده‌ای از بندگان خدا هستم! دعوا شد! او گفت: تو باید بیایی بندۀ من بشوی و او هم گفت: تو باید بندۀ رب من بشوی! بعد باهم جنگ کردند و او عصا آورد و پرتش کرد و تبدیل به اژدها شد و در آخر هم غرقش کرد و وقتی که خیالش راحت شد به صحرای سینا رفت!

دنیا دائم در حال ابتلائات

خدا هم گفت: حالا خیالت راحت شد؟! حالا بیا این گوساله‌پرست‌ها را ببین! خیال کردی از فرعون راحت شدی دیگر کارت تمام است؟! نه، یک گوساله‌ای درست می‌کنیم؛ ﴿فَأَخۡرَجَ لَهُمۡ عِجۡلٗا جَسَدٗا لَّهُۥ خُوَارٞ فَقَالُواْ هَٰذَآ إِلَٰهُكُمۡ وَإِلَٰهُ مُوسَىٰ فَنَسِيَ﴾³ و در آنجا قرار می‌دهیم و تمام زحماتت را به باد می‌دهیم! او هم می‌آید و ریش برادرش را می‌کشد و دعوا و مرافعه می‌کند و برادرش می‌گوید: ﴿قَالَ يَبۡنَؤُمَّ لَا تَأۡخُذۡ بِلِحۡيَتِي وَلَا بِرَأۡسِيٓ إِنِّي خَشِيتُ أَن تَقُولَ فَرَّقۡتَ بَيۡنَ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ وَلَمۡ تَرۡقُبۡ قَوۡلِي﴾⁴ و ﴿قَالَ ٱبۡنَ أُمَّ إِنَّ ٱلۡقَوۡمَ ٱسۡتَضۡعَفُونِي وَكَادُواْ يَقۡتُلُونَنِي﴾⁵ و بعد هم می‌گوید: ﴿إِنۡ هِيَ إِلَّا فِتۡنَتُكَ﴾!⁶ خلاصه ما نمی‌دانیم جریان خیلی شلوغ است، و یااینکه ما اطلاع نداریم و خودش می‌داند دارد چه‌کار می‌کند! مردم ایمان آوردند این گوساله دیگر چه بود که صدا درآوردی و این‌طور و آن‌طور کردی؟! اصلاً آب گوارا نباید از گلوی موسی پایین برود! تا می‌خواهد رد شود [و همه چیز آرام شود] یک چیز جدید در کاسه‌اش می‌گذارد و جنگ و مسائل دیگر پیش می‌آید بعد می‌گویند: ﴿قَالُواْ يَٰمُوسَىٰٓ إِنَّا لَن نَّدۡخُلَهَآ أَبَدٗا مَّا دَامُواْ فِيهَا فَٱذۡهَبۡ أَنتَ وَرَبُّكَ فَقَٰتِلَآ إِنَّا هَٰهُنَا قَٰعِدُونَ﴾⁷ و چهل سال ﴿يَتِيهُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ﴾!⁸ دائماً در حال ابتلائات است. اصلاً دنیا همین است دنیا دائم در حال ابتلائات و این مطالب است.