حقیقت جعل و ظهور اسماء الهی

بناءًعلیٰ‌هذا در آن وقتی که این صفت در خارج ظهور می‌کند باید متوجه باشیم که الآن چه اسم یا صفتی در خارج فاعلیت خودش را إعمال می‌کند! و دیگر بحث در اینجا زیاد است. فرض کنید روایاتی که در مقام استجابت دعا گفته‌اند، آن اوقات خاصی که مناسبت برای دعا دارد یا بعضی از اوقاتی که چندان مناسبت ندارد، وقتی که باران می‌آید وقت استجابت دعا است¹ برای چیست؟ برای این است که الآن سلسلۀ علل و عوامل ملکوتی در جنبۀ رحمت فعال هستند بنابراین دعا در این موقع زودتر به منصۀ اجابت می‌رسد تا وقتی که آثار قهر پیداست! حالا در مورد وضعیت زمان و مکان، در اینجا هم این قضایا فرق می‌کند که در امکنه و زمان‌های مختلفه مسئله به چه کیفیت باشد! لذا مولانا در اینجا می‌گوید:

هرچه که در انسان بروز و ظهور می‌کند در همان موقع، اسم و وصف احدیت و واحدیت است که ظهور و بروز خارجی پیدا می‌کند! چرا؟ چون این وصف و اسمی که از انسان و همین‌طور سایر موجودات در خارج ظهور پیدا می‌کند، چیزی جز ظهور خود اسم و اسماء و صفات پروردگار نیست! اینها شعر نیست بلکه هرکدام از اینها عبارت از یک برهان اِن که موجب وصل از معلول به حقیقت علت است! در این مسئله، جعل چه جعل بسیط که عبارت از تحقق خود شیء است یا جعل مرکب که صفتی را می‌خواهد برای شیء ثابت کند؛ زید موجود است و او را مبتسم می‌گرداند! زید موجود است و او را قائم می‌گرداند! زید موجود است و او را نائم می‌گرداند! زید موجود است و او را متفکر می‌گرداند! زید موجود است و او را عطوف می‌گرداند! این جعل مرکب است. جعل بسیط که اعطاء نفس الشیء به همان صورت معلومه است یا در جعل مرکب که صیرورةُ الشَیءِ شیئاً است، زید را جالس، ضاحک، کاتب و باکی می‌کند که ﴿وَأَنَّهُۥ هُوَ أَضۡحَكَ وَأَبۡكَىٰ * وَأَنَّهُۥ هُوَ أَمَاتَ وَأَحۡيَا﴾³ اینکه زید را می‌خنداند نه‌اینکه زید را قلقلک بدهد و بخنداند؛ یعنی آن حالت ابتسام و حالت بسطی که از صفات پروردگار است، آن حالت بسط در وجود زید متبلور می‌شود و زید می‌خندد! وقتی که رحمت پروردگار می‌خواهد بیاید، آن حالت رحمت در وجود زید متبلور می‌شود و زید گریه می‌کند! [رحمت] می‌آید و حالت بکاء به خود می‌گیرد! لذا می‌گوید: