جعل و تعلق افاضه به ماهیت و وجود

مرحوم آخوند می‌فرمایند: شما در باب تصور و تصدیق جعل را نسبت به حضور شیء فی‌حدّنفسه جعل بسیط می‌دانید، فقط تصور زید اینکه چه لباسی به تن کرده و یا عالم و یا جاهل است. نه بلکه فقط تصور زید. تصور کتاب اما اینکه این کتاب اسفار یا فقه است. نه، فقط تصور همین کتاب. مثل کسی که چیزی نمی‌داند و یک بچه‌ای هست که همین‌قدر می‌داند این کتاب، کتاب است و باید بیاید ورق‌هایش را یکی‌یکی مطالعه کند! وقتی که مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در نجف بودند من می‌رفتم کتاب‌های ایشان را مطالعه می‌کردم! می‌گفتم که شما مطالعه می‌کنید ما هم مطالعه می‌کنیم! وقتی ایشان در منزل نبودند و داشتند سر درس آقای خویی اشکال می‌کردند بنده هم کتاب‌های ایشان را کاملاً تقریر می‌کردم! می‌آمدم از اول یکی‌یکی [صفحه‌ها را] ورق می‌زدم و یک صفحه‌ هم جا نمی‌انداختم آن‌طوری که الآن [مطالعه می‌کنم] و یکی‌یکی قشنگ تا آخر [مطالعه می‌کردم]! وقتی تا آخر [ورق زدم] و تمام شد از اول می‌آمدم و می‌گفتم که اینکه به درد نمی‌خورد مطالعه‌اش را کردیم و [خط می‌زدم یا پاره می‌کردم] و به صفحۀ دومی می‌رفتم. الآن بعضی از کتاب‌های ایشان که اثرات بنده در آن هست در مشهد موجود هست. نمی‌دانم پیش چه کسی هست!! یک بچه وقتی که می‌آید به یک کتاب نگاه می‌کند دیگر نمی‌داند این کتاب اسفار است و پدر پدرش درآمده تا رفته این کتاب را با هزار نوع زحمت گرفته است. می‌گوید که این کتاب است و باید مطالعه‌اش کرد و کاری به هیچ چیز ندارد، این تصور می‌شود و جعل آن جعل بسیط می‌شود. اما یک وقت نه، آن کسی که به‌دنبال این کتاب رفته و با هزار زحمت به‌دست آورده جعل بسیط و تصور درنظرش نیامده است بلکه تصدیق کرده است و گفته که این کتاب، کتاب فلان است و راجع به این موضوع است پس جعل آن در ذهن جعل مرکب است.