ماهیت جعل و نسبت آن با تصور و تصدیق

وَ یَفتَقِرُ إلیه فی اتصافِها بِما لا یَدخل فی قَوامِها و الحاکمُ فی ذلکَ هوَ البرهانُ النیرِ نظیرُ ذلکَ‌ بِحسبِ الکونِ الذهنی التصورُ و التصدیقُ.

و در اینکه متصف می‌شود به یک چیزی که هیچ دخالتی در قوامش ندارد احتیاج به جعل دارد؛ یعنی این ابتدائیت و ابتدائیت از بصره به یک اوصافی متصف می‌شود ولی هیچ‌کدام از اینها دخالتی در قوام آن ندارد. قوام آن به طرفین است. مثالی که ایشان می‌خواهند راجع به کیفیت جعل بسیط و مرکب بیاورند مسئلۀ تصور و تصدیق است.

فَإنَّ التَصورَ نوعٌ مِنَ الإدراکِ لا یَتعلقُ إلاّ بِماهیةِ الشی‌ءِ أیُّ شی‌ءٍ کانَ و التصدیقُ نوعٌ آخر مِنه یَستدعی دائماً طرفین و هُما موضوعٌ و مَحمولٌ بِأنَّ یَدخلَ النسبةُ بینهُما فی مُتعلقِهِ عَلى التَّبعیةِ الصرفةِ فَأثرُ التَّصورِ حصولُ نفسِ الشی‌ءِ فی الذِّهنِ و أثرُ التَّصدیقِ صیرورةُ الشی‌ءِ شیئاً.

این ادراک فقط به ماهیت شیء است أیّ شیءٍ کان؛ چه اوصاف باشد، چه موضوعات باشد، چه عوارض باشد و چه جواهر باشد. و تصدیق نوع دیگری از این ادراک است که یَستدعی دائِماً دو طرف را که آن دو طرف موضوع محمول است. به اینکه نسبت بین اینها در متعلقش داخل بشود بنا بر تبعیت صرفه، نه‌اینکه خود این نسبت هم در خارج احتیاج به جعل داشته باشد.

فَأثرُ التَّصورِ حصولُ نفسِ ... [اثر تصور حصول نفس شیء در ذهن است و اثر تصدیق این است که] در مقام انجاز یک شیء تبدیل به شیء دیگر بشود. تصدیق! زید موجود بشود، وصف برای موضوع حمل بشود.

أللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد