تبیین حقیقت جعل و کیفیت تعلق اراده الهی

مرحوم آخوند می‌فرمایند: قبل از تعلق جعل چیزی نیست و بعد از اینکه جعل به آن تعلق گرفت، باز دیگر برای جعل مجدد چیزی باقی نمی‌ماند. آن جعلی که بخواهد عوارض ایجاد کند به جعل تألیفی و جعل مؤلف است. خود شیء محقق شد. الآن این آب در این ظرف و در این شیشه ریخته شد و حالا شما می‌خواهید رنگ این آب را سیاه کنید، داخل آن مرکب می‌ریزید و این جعل مؤلف می‌شود. می‌خواهید این آب را قرمز کنید، یک مقداری مادۀ قرمزرنگ ملوّن داخل آن می‌ریزید و این قرمز می‌شود. شما می‌خواهید این آب را سبز کنید، کمی جوهر سبز داخل آن می‌ریزید و این سبز می‌شود. می‌خواهید این آب را شور کنید، یک مقداری نمک داخل آن می‌ریزید و مخلوط می‌کنید و این آب شور می‌شود. این جعل مؤلف می‌شود. آن جعل اول که جعل بسیط بود تمام شد، به‌محض اینکه این را جلوی شیر آب گرفتید، این مسئله حل شد و انجام شد! این آب و ذاتیات آب و عوارض لازمۀ ذات، همه به ارادۀ واحد در این محقق شد! حالا تلخی، شوری، احمرائیت، اسودیت و خضرویت، تمام اینها عوارض بعدی است که جعل مجدد می‌خواهد و آن جعل، جعل مؤلف می‌شود. مقصود این است. این مقدار را گفتیم که زمینه‌ای برای جلسۀ بعد باشد.

تصور شیء مستلزم تصور ذاتیات شیء

ثُمَّ إنَّ الجعلَ المُؤلفَ یَختصُّ تَعلقُهُ بِالعَرضیاتِ اللاحِقةِ لِخلوِّ الذّاتِ عَنها بِحسبِ الواقِعِ و لا یَتصوَّرُ تَخلّلُهُ بَینَ الشَی‌ءِ و نَفسِهِ أو بَینَ الشَی‌ءِ و ذاتیاتِهِ کَقولِنا الإنسانُ إنسانٌ و الإنسانُ حیوانٌ لأنَّ کَونَ الشَی‌ءِ إیّاه أو بَعضَ ذاتیاتِهِ ضَروریٌ و الضَروریُ مُستغنٍ عَنِ الجاعلِ.¹

[سپس جعل مؤلف اختصاص می‌یابد به] عرضیاتی که لاحقه هستند برای ذات، چون ذات از این عرضیات به‌حسب واقع خالی است. ذات که عالم نیست، ذات که شاعر نیست، ذات که کاتب نیست! اینها به‌حسب ذات خالی هستند. معنا ندارد که این جعل مؤلف بین شیء و خودش پیدا شود؛ الإنسانُ انسانٌ یا بین شیء و ذاتیاتش پیدا ‌شود که الإنسانُ حیوانٌ بین شیء و ذاتیاتش. حتی من در اینجا اضافه می‌کنم که بین شیء و آن عوارض لازمۀ ذات!