جعل و اصالت ماهیت در فلسفه

این وجود وجود اعتبارى مى‌شود. بنابراین دو اصل در اینجا حاکم است؛ اصل اول اصل وجود است که اختصاص به ذات پروردگار دارد، در همان محدودۀ تجرد و بساطت و بسیط الحقیقه باقی مى‌ماند و ما نسبت به آن شک و شبهه نداریم و عین تشخص و تعین است و اصل دوم اصل ماهیت است که مربوط به کثرات است و مربوط به متکثرات و مخلوقات است. آنها اصالت ماهیت هستند و بینهما بونٌ بعیدٌ ما بینَ الأرضِ و السماء که نه این در حریم آن داخل است و نه او در حریم این داخل است. البته توالى فاسدی که پیدا مى‌کند خیلى زیاد است که ما إن‌شاءالله مى‌گوییم ولى این منظور بود که این دغدغه‌اى که اینها از اصالت ماهیت دارند مى‌خواستم رفقا بدانند که از کجا آمده است. اینها آمدند جعل را به وجود بزنند، گفتند که وجود خودش هست و تشخص دارد پس جعل به چه تعلق بگیرد؟! اگر جعل قرار است به وجود بخورد پس تحصیل حاصل است و چیزى که هست دیگر هست نمى‌شود! اگر جعل قرار است به وجود بخورد پس این وجود حق کجا مى‌رود و لذا گفتند: وجود حق در حقّیت و در تشخص خودش باقى است، اراده و مشیت پروردگار تعلق به نقوش و صور گرفته است و این نقوش و صور ماهیاتى هستند که در خارج بروز و ظهور دارند. قبل از بروز و ظهور عالم عالم تقرر است و بعد از بروز و ظهور انتزاع وجود از آنها مى‌شود اعتباراً نه‌اینکه واقعاً، چون وجود اختصاص به ذات پروردگار دارد ﴿كَسَرَابِۢ بِقِيعَةٖ يَحۡسَبُهُ ٱلظَّمۡ َٔانُ مَآءً﴾¹ و:

که از امثال این مطالب و اینها در کلمات اهل صوفیه و اهل ذوق و امثال‌ذلک خیلى دیده مى‌شود که وهم و خیال اینها یعنى کثراتى که جعل در این کثرات به نقوش خورده و وجودى در کار نیست. مى‌آید و مى‌رود و صورت عوض مى‌کند امروز به ‌صورت گل است، پس‌فردا به‌ صورت خاک است، یک روز حیوان است و روز دیگر به‌ صورت انسان است مدام صورت عوض مى‌کند و مدام به‌دنبال صورت عوض کردن، ماهیت عوض مى‌کند تااینکه باز این وجود حق به حال خودش باقى است و صورت عوض نمى‌کند و ماهیت عوض نمى‌کند و تبدل در او راه ندارد و تغیر در او راه ندارد آن ثابت است و حق مطلق و تشخص مطلق است. این مسئله است.