تبیین کیفیت تعلق جعل به ماهیات

یعنی همان‌طوری‌که خدمتان عرض کردم وقتی که قائلین به اصالت ماهیت در مخمصه و صعوبت برهان نسبت به تعلق جعل به‌ وجود قرار گرفتند یک هم‌چنین حکمی را از خودشان ابراز کردند؛ از یک طرف تحقق عینی اشیاء خارجی را بالعیان احساس و ادراک می‌کنند و از یک طرف وجود را مختص ذات احدیت می‌دانند بین این دو مطلب در مخمصه قرار گرفته‌اند که چطور بین این دو مطلب را جمع کنند؛ از یک طرف گفتند که جعل به‌ وجود تعلق نمی‌گیرد چون وجود اختصاص به ذات احدیت دارد و جعل به آن تعلق نمی‌گیرد و تحصیل حاصل می‌شود، و از یک طرف با احساس و ادراک صور خارجی اشیاء چه‌کار کنند؟! من‌باب‌مثال این الآن آب است و من الآن دارم این آب را می‌خورم، آب در این لیوان تمام شده است حالا چرا به‌جای آب، لیوان را نمی‌خورم؟! خب لیوان که خوردنی نیست، تا بخواهم یک گاز بزنم دندانم می‌شکند و سر و کارم با آقای دکتر می‌افتد! ایشان هم به بنده توصیه می‌کند که آقاجان آب را میل کنید، این دندانی که من برای شما درست کرده‌ام این دندان با آن کائوچو نمی‌شود گاز زد، باید با این آب خورد، نان خورد، برنج خورد!

احساس منطقی و واقعی داشتن قائلین اصالة الماهیه نسبت به اشیاء خارجی

پس معلوم می‌شود بین هویت‌های خارجی تفاوت هست و اینها بر این تفاوت ترتیت‌اثر می‌دهند؛ به‌جای آب سنگ نمی‌خورند، خاک برای باغچه است، نان و آب را برای خوردن است، چاقو و قاشق هم برای استفادۀ دیگر است یعنی احساسی را که اینها از هویّات خارجی اشیاء دارند احساس منطقی است، نه احساس اعتباری! در احساس اعتباری همه چیز قابل تغییر است. فرض کنید که الآن یک نفر رئیس و بقیه مرئوس می‌شوند مثلاً آقا سید را رئیس خودمان می‌کنیم و بقیه هم همه مطیع می‌شویم و ایشان هم مطاع می‌شوند. فردا می‌گوییم: نه آقاجان! این ریاست برای شما کفایت می‌کند، آقای ... رئیس بشوند، چند روز هم حالا شما بشوید، چه اشکال دارد؟! فوری با اعتبار جا عوض می‌شود! یک هفت دیگر گذشت می‌گوییم که نه آقا بس است دیگر، جناب آقای حاج شیخ ... رئیس بشوند و ما مرئوس می‌شویم.