لطافت سرّ و ادراک حقیقت وجود

وجود اسراری در ماوراء حد و قید

البته حالا ما این مطالب را به‌عنوان تفنن و اینها می‌گوییم ولی اگر خدا چشم انسان را باز کند به یک اسراری می‌رسد که خلاصه دیگر خیلی قضیه عجیب می‌شود! وقتی چشم را باز کند می‌بیند که یک پشه به همین ذره بودنش می‌تواند وجودش کل عالم را بگیرد! ما الآن نگاه می‌کنیم و می‌بینیم که این پشه الآن به‌اندازۀ سر انگشت ما است و ما به‌مجرد اشاره او را ازبین می‌بریم اما اگر وقتی به آن حقیقت وجودیۀ او چشممان باز شود آن‌وقت بین وجود او و وجود کل عالم وجود تفاوت نمی‌بینیم و این یکی از اسراری است که به قول مرحوم آخوند احتیاج به تلطّف سرّ دارد تا انسان نظره‌اش از محدودیت در ماهیت که یک ذره است سلب بشود و به حقیقت وجودی شیء برسد که آن حقیقت وجودی یک مسئله‌ای است در ماوراء حد و در ماوراء قید! وقتی انسان به این نکته برسد دیگر بین فیل و پشه فرقی نمی‌بیند! هیچ تفاوتی نمی‌بیند! بین مورچه و زرافه فرقی نمی‌بیند! فرقی نمی‌بیند؛ یعنی فرق‌ نیست‌ها! به ماهیت نگاه می‌کند می‌بیند این مورچه به‌اندازۀ یک سر سوزن هست، به ماهیت نگاه می‌کند. به فیل نگاه می‌کند می‌بیند به‌به چهارده تُن وزنش هست، عجیب! این کجا و آن کجا؟! درحالی‌که این نظره بر ماهیت دارد اما وقتی به وجود نگاه کند یک‌دفعه می‌بیند شاید وجود این مورچه اعلیٰ و اشدّ از وجود یک فیل با چهارده تُن وزن باشد. آنجا دیگر محدودیت نملیت در آنجا نیست.

تلمیذ: چرا «شاید»؟! اگر تمایزی بین وجود مورچه و بین وجود فیل هست...

استاد: خب اینجا تمایز در ماهیت است.

تلمیذ: ...

استاد: آن‌وقت بحث این است که وجود کدام‌یک از اینها به تجرد نزدیک‌تر است؟ بحث آنجا می‌رود که آیا وجود مورچه به تجرد نزدیک‌تر است یا وجود فیل؟ هرکدام نزدیک‌تر باشد آن قوی‌تر است.