حقیقت جعل و نسبت آن با ماهیت و وجود
تبیین چگونگی تعلق اراده الهی به موجودات و تفاوت ماهیات
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی دقیق حقیقت جعل و چگونگی تعلق اراده پروردگار به موجودات می‌پردازند. بحث با تبیین مفهوم ماهیت و تمایز آن از وجود آغاز می‌شود و این نکته مورد تأکید قرار می‌گیرد که ماهیت به‌خودی‌خود، فاقد وجود و عدم است و امکان، وجوب یا امتناع، اعتباراتی هستند که در مقام نسبت‌سنجی ماهیت با وجودِ علت، شکل می‌گیرند. در ادامه، این پرسش مطرح می‌شود که جعل جاعل به چه چیزی تعلق می‌گیرد؛ آیا اراده الهی مستقیماً به ماهیت تعلق می‌یابد یا به وجود؟ استاد با رد تعلق جعل به ماهیت، تبیین می‌کنند که جعل، همان اعطاء وجود است که از ناحیه مبدأ اعلیٰ تنازل می‌یابد. در نهایت، این حقیقت روشن می‌شود که تفاوت موجودات در خارج، ناشی از تفاوت در کیفیت تعلق اراده و جعل الهی است که به هر موجود، هویت و حدود خاص خود را می‌بخشد.
حقیقت جعل و نسبت آن با ماهیت و وجود
توضیحات:
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی دقیق حقیقت جعل و چگونگی تعلق اراده پروردگار به موجودات می‌پردازند. بحث با تبیین مفهوم ماهیت و تمایز آن از وجود آغاز می‌شود و این نکته مورد تأکید قرار می‌گیرد که ماهیت به‌خودی‌خود، فاقد وجود و عدم است و امکان، وجوب یا امتناع، اعتباراتی هستند که در مقام نسبت‌سنجی ماهیت با وجودِ علت، شکل می‌گیرند. در ادامه، این پرسش مطرح می‌شود که جعل جاعل به چه چیزی تعلق می‌گیرد؛ آیا اراده الهی مستقیماً به ماهیت تعلق می‌یابد یا به وجود؟ استاد با رد تعلق جعل به ماهیت، تبیین می‌کنند که جعل، همان اعطاء وجود است که از ناحیه مبدأ اعلیٰ تنازل می‌یابد. در نهایت، این حقیقت روشن می‌شود که تفاوت موجودات در خارج، ناشی از تفاوت در کیفیت تعلق اراده و جعل الهی است که به هر موجود، هویت و حدود خاص خود را می‌بخشد.
حقیقت جعل و نسبت آن با ماهیت و وجود
12استاد: شما مؤید ما هستید یااینکه ...؟!
تلمیذ: [برای فهم است] ... در مرحلۀ دوم است در ذهن بنده سؤال می‌آید که مرحلۀ اول چطوری می‌شود؟!
استاد: در مرحلۀ اول فرض کنید که خداوند زمین را خلق کرده و هنوز هیچ سبزی‌ای روی آن خلق نکرده است، به اول قضیه می‌آییم. خدا اراده‌اش تعلق می‌گیرد و یک‌مرتبه یک نبات خارجی را به‌عنوان جعفری خلق می‌کند ـ اصلاً تا حالا خلق نشده است ـ و این نبات را خلق می‌کند. صحبت ما این است که این ارادۀ پروردگار که تعلق گرفته است بر اینکه جعفری را خلق کند و وقتی که خلق کرد و با سایر اشیاء متفاوت شد، چه کاری در اینجا پیدا شد؟!
تلمیذ: به آن وجود داد.
استاد: احسنت! به چیزی وجود داد؟!
تلمیذ: به این کیفیت و به این نحو.
استاد: این کیفیت که نبوده است!
تلمیذ: خیلی خب همین نبوده است، خلقَ الأشیاءَ مِنَ العدَم!
استاد: خب حالا که این کیفیت نبوده است، آیا صورت نوعیۀ این جعفری در پروردگار بوده یا نبوده است؟! اگر نبوده است که نمی‌تواند خلق کند! بنابراین بوده است.
تلمیذ: همین قیاس مع الفارق است. اگر نبوده است نمی‌تواند خلق کند، این قیاس ممکن بر واجب شد! تازه هذا اولُ الکلام است و مصادره به مطلوب است. چون خودمان به ممکن این‌طوری راه یافتیم، پس بر واجب قیاس می‌کنیم! این اولُ الکلام است.
استاد: ببینید این ذات پروردگار ...
تلمیذ: می‌دانیم که تصورات آن ذات واجب چگونه تصوراتش ...
استاد: بالأخره هر تصوری بکند، مثلاً تصور کتاب در ذات واجب با تصور آب فرق می‌کند یا نمی‌کند؟!
تلمیذ: نه، این مصادره به مطلوب است.
استاد: یعنی در ﴿وَأَنۢبَتۡنَا عَلَيۡهِ شَجَرَةٗ مِّن يَقۡطِينٖ﴾1 خدا می‌خواست که در آنجا یک الاغ خلق کند و یک‌دفعه کدو شد؟! این‌طور که نیست!
تلمیذ: می‌خندید؟! در واقع ما یک خندۀ گذرِ خانی داریم و یک خندۀ این‌طرف خیابانی! آن‌طرف جای خنده هست اما اینجا که الآن شما نشسته‌اید جای برهان است!
- . سوره صافات (37) آیه 146:
ترجمه: «و (در آن صحرا) بر او درختی از کدو رویانیدیم (تا به برگش سایه‌بان و پوشش کند).» (محقق)
- . سوره صافات (37) آیه 146: