بررسی دیدگاه قائلین به اصالت ماهیت

کلام مرحوم حاجی دربارۀ انقلاب ماهیت به وجود

مرحوم حاجی در تعلیقه‌ای که در اینجا دارند می‌فرمایند: مطلب اصلاً به یک نحو دیگری می‌شود و اصلاً انقلاب ماهیت به وجود است! مشخص است که وجود از نظر مفهومی با ماهیت فرق می‌کند! ماهیت عبارت از حدود است و وجود عبارت از یک مفهوم بدیهی است که همه آن مفهوم را ادراک می‌کنند و صدق آن مفهوم بر همۀ ماهیات علی‌السواء است یعنی وقتی که شما می‌گویید: لیوان هست بااینکه می‌گویید: این شیشۀ آب هست بااینکه می‌گویید: این کتاب هست همۀ اینها یکی است یعنی یک مفهوم را تصور کردید و همان هست را بر ماهیت حمل کردید. بنابراین اگر بنا باشد بر اینکه این وجود، ذاتی آن ماهیت باشد، نفس آن ماهیت اقتضاء وجودٌ را بکند، از آنجایی که این وجود در همۀ مصادیقش واحد است بنابراین این وجود با نفس مفهوم این وجود با مفهوم ماهیت هم باید یکی بشود! درحالی‌که مسئله فرق می‌کند؛ ماهیت یک مفهوم است و وجود مفهوم دیگری است و اتفاقاً این مطلب مطلب خیلی مهمی است! این نکته‌ای که مرحوم سبزواری به آن اشاره می‌کند عمیق‌تر از آن مطلب مرحوم آخوند است.

بنا بر رأی استادِ مرحوم آخوند خود نفس این ماهیت مصحح این موجودٌ نیست و وقتی که مصحح این موجودٌ نشد، در اینجا مشخص است بر اینکه باید علت و آن حیثیت علّی زائد بر خود ماهیت بیاید و باید آن ماهیت را به شکلی درآورد و به صورتی دربیاورد تا شما بتوانید موجودٌ را بر آن حمل کنید! تا آن جعل نیاید و ماهیت را به این کیفیت درنیاورد نمی‌توانید موجودٌ را از بطن زید استخراج کنید. پس معلوم می‌شود که جعل به ماهیت تعلق گرفته است و او را به شکلی درآورده است که شما توانستید موجودٌ را از آن دربیاورید.

اشکال مرحوم آخوند به مرحوم میرداماد و صاحب حکمت الإشراق