حقیقت حیات و اتصاف ذات به اوصاف کمالی

تلمیذ:...مسئله حد الإمکانش فلسفی است از این جهت که فلسفه کلاً یک روشی دارد و آن‌هم اینکه موجود را دارد در اینجا تحدید می‌کند یعنی خارج از وجود و ذات نشسته و دارد راجع به ذات صحبت می‌کند و این اتصاف هم خارج از ذات است....

استاد: نه دارد به خود ذات برمی‌گردد همان‌طوری‌که نظرش به ذات به اصل وجود است.

تلمیذ: این همان مطلبی است که خودتان فرمودید که ذات، ذات است که دیگر از این نمی‌تواند پایین‌تر بیاید.

استاد: همان ذات ذات است، همان ذات حیّ است. فیلسوف در اتصاف یک شىء به خود شیء همان خود آن عنوان را بر خود او بدون شیء دیگر حمل مى‌کند یعنى در وهلۀ اول یک فیلسوف مى‌آید خود آن وجود را درنظر مى‌گیرد و عاری از همۀ ماهیات و شواهد به نفس وجود به‌عنوان یک واقعیت هستى نگاه مى‌کند و آن را در مرکز مى‌گذارد.

تلمیذ: یعنی این حی، حیات، قدرت و علم را خارج می‌داند؟

استاد: حالا اینکه خارج مى‌داند صحیح است یا خارج هست؟ منظور من این است. خارج مى‌داند، پس چرا بنده نمی‌دانم؟! ـ البته بنده حکیم نیستم! ـ خارج هست یا او خارج مى‌داند؟ نظر من این است که در فلسفه بحث‌های اعتبارى نیست. آن بحث‌های اعتباری برای عالم اعتبار است. فلسفه نظر به واقع مى‌کند حالا مصیب هست یا مصیب نیست دوتاست و ما در او بحث نمی‌کنیم. بالأخره انسان جایزالخطا است ولى بالأخره آن مقدارى که مى‌فهمیم که مى‌فهمیم! الآن می‌فهمید که این آب است و اگر نمى‌فهمید که آب است پس چرا آن را مى‌خورید؟ می‌فهمید آب است و رفع عطش مى‌کند. حالا اینکه می‌فهمید آب است آن را دور می‌ریزید؟! نتیجه‌اش این است که تشنه مى‌مانید. نه! به این ‌مقدار ترتیب‌اثر مى‌دهید. حالا ما این ‌مقدار را هم ترتیب‌اثر می‌دهیم و مى‌گوییم که آیا می‌شود حىّ از این وجود جدا ‌شود یا نه؟ من اصلاً مى‌گویم که پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم گفته‌اند که مقام حیات در ذات پروردگار مادون مقام ذات است. من می‌گویم که نه این حرف را قبول نمی‌کنم.