وحدت و حیات در حقیقت وجود

تلمیذ: وحدت وصف ذات است؟ وقتی وصف آمد دیگر از مرتبۀ هوهویتش تنزل پیدا می‌کند ...

استاد: وصف ذات است. مثل شیئیت یا تعین؛ شما ذات را متعین می‌دانید یا ذات مجهول است؟ این پایین‌تر آمد.

تلمیذ: مطلب شما طبق فهممان روشن است ولی این با حکمت مشاء که خواندیم مخالف است. ولی اگر انسان منصف باشد، به فهم و توان ما صددرصد حق با حضرت‌عالی است.

استاد: حق با خداست! من چه کسی هستم که حق را بگویم!

تلمید: طبق مسئلۀ علیت ...

استاد: بله آن مسئلۀ علیت إن‌شاء‌الله بحثش بعداً می‌آید. حالا فعلاً این مطالبی را که می‌گوییم بدون اشکال رد شویم، ثمرات مسئله و مطالب دیگر مسئله هرکدام در جای خودش بحث می‌شود، فعلاً آرام‌آرام جلو بیاییم که اشتباه نکنیم.

تلمیذ: خارج از ذات مگر می‌شود به ذات نگاه کرد؟! من برداشتم از مطلبی را که مرحوم آقا فرمودند و صحبت‌های شما، همه داخل ذات هست که یک وحدت فراگیر و وجود فراگیر است که حتی احاطه بر خود مدرِک هم دارد .

استاد: بله، یعنی خود مدرک هم جزء همین وحدت است. درست است.

تلمیذ: جزء ذات است، اما فلاسفه از خارج نگاه می‌کنند.

استاد: نه، فلاسفه هم [از داخل نگاه می‌کنند]. ما که از خارج نگاه می‌کنیم، خود را جزئی از ذات می‌دانیم و داریم نسبت به ذات حکومت و قضاوت می‌کنیم ما خود را خارج از ذات نمی‌‌دانیم اگر خارج از ذات بدانیم که به ذات حکم وحدت نمی‌کردیم بلکه بین ذات یک حریم قائل می‌شدیم؛ این ذات و این حریم، وقتی که حریم قائل شدیم آن‌وقت دیگر حکم وحدت نمی‌توانیم بکنیم حکم واحد باید بکنیم.

تلمیذ: به‌خاطر همین مرتبۀ احدیت را از ذات جدا کردند، شاید ناگزیر بودند.

استاد: نه، خود را ناگزیر دیدند ولی ما می‌گوییم که ناگزیر نبینید.

تلمیذ: آن روشی که اینها به مسئله نگاه می‌کردند، خارج از ذات داشتند بررسی می‌کردند یعنی مراتب را از پایین نگاه می‌کردند و به بالا می‌آمدند پس مجبور شدند احدیت را جدا ببینند.