تبیین تفاوت علم حضوری و علم حصولی در ذات

وجود علم حصولی در مرتبۀ متأخر از ذات

اضافۀ بر این، علم دوم که ما داریم علم‌های حصولی است. علم حصولی، علمی خارج از ذات است یعنی تحصیل آن به‌واسطۀ آن جوانب، علل، اسباب و معدّاتی است که خارج از وجود ذات و حیثیت ذات است و به‌واسطۀ آن برای ذات کسب می‌شود. البته در اینکه بعداً اینها چه حالتی پیدا می‌کنند، بماند! دیگر بحث را گسترش نمی‌دهیم که چطور این علم حصولی هم بعد تبدیل به علم حضوری می‌شود و این یک مباحث خیلی دقیق دیگری است.

فعلاً در همین مقدار مطلب را می‌بندیم که آن علم حصولی که برای انسان حاصل می‌شود در مرتبۀ نفس ذات نیست بلکه در مرتبۀ متأخر از ذات هست؛ حالا که من هستم بنابراین دست به اینجا می‌زنم و می‌بینم در اینجا یک کمد هست. خب این قبلاً نبوده است. من بودم ولی این علم قبلاً نبوده است. نگاه می‌کنم و در مقابل خودم یک لیوان از آب می‌بینم. خب من بودم ولی این ادراک من که لیوان آب در جلوی من هست، نبوده است. پس این بعد آمد. یک نگاه می‌کنم، افراد و رفقا را در اطراف خودم می‌بینم درحالی‌که قبل از اینکه این مجلس تشکیل بشود من بودم شما هم بودید. پس این علم به انعقاد این محفل و این مجلس، بعد آمد ولی ذات هنوز در جای خودش بوده است. این علم، علم حصولی است و این علم در مرتبۀ متأخر از ذات هست.

خلط بین علم حضوری و علم حصولی موجب اشتباه بعضی از فلاسفه و حکما در مسئلۀ عینیت اسماء و صفات با ذات پروردگار

حالا در مورد ذات پروردگار آنچه را که به‌نظر می‌رسد موجب اشتباه بعضی از فلاسفه و حکما در مسئلۀ عینیت اسماء و صفات با ذات پروردگار شده است، مسئلۀ خلط بین علم حضوری و علم حصولی است که در ذات این مسئله تصور شده است. خب در مورد ما شکی نیست که علم حصولی این علمی است که به‌واسطۀ تعلقی که ما به اشیاء خارجی پیدا می‌کنیم حاصل می‌شود ولی ذات که خارج از ذات او چیزی نیست تااینکه این تعلق پیدا بشود و به‌واسطۀ آن تعلق در ذات علم حصولی پیدا بشود. یعنی ذات باری تعالی قبلاً ... ـ یعنی قبل رتبی، نه قبل زمانی، چون خود زمان هم جزو حادثات است دیگر! یعنی زمان که اصلاً معنا ندارد، مسئلۀ اعتباری است در انتساب شیء به عوارض آن و اطواری که بر آن برمی‌گردد. یکی انتزاع زمان و یکی مکان ـ راجع به ذات پروردگار مسئلۀ سبق جهل بر علم که معنا ندارد چون چیزی در خارج از ذات پروردگار نیست که ذات پروردگار به‌واسطۀ تعلق به آن شیء خارج از ذات، جهل او متبدل به علم شود.