علم ذات پروردگار و کیفیت ظهورات آن

پس مقام اراده و مشیت پروردگار در همۀ شئون ذات به‌نحو علَی السواء مورد لحاظ قرار می‌گیرد. اگر قرار باشد که حیثیت حیات و قدرت و علم حضوری ذات به ذات معلول اراده باشد پس لازمه‌اش این است که مسبوق به عدم باشد هیچ شکی در این نیست درحالی‌که انفکاک ذات از حیات و از قدرت و از علم حضوری به ذات محال است! مگر ممکن است ذات را تصور کنیم که در آن مرتبه هنوز ارادۀ به حیات به آن تعلق نگرفته باشد؟ پس آن بالا چه‌کار می‌کند؟! وقتی که ارادۀ به حیات ندارد پس خدا مرده است و اگر هنوز ارادۀ به قدرت برای ذات پیدا نشده پس خدا عاجز است! اراده در علم حضوریِ ما شرط نیست آنچه که اراده شرط است علم حصولی می‌شود. در علم حضوری نفس حقیقت وجودیۀ انسان اقتضاء این علم را می‌کند نه‌اینکه در اینجا علیتی در کار است و حیثیت علیت در اینجا علیت قهریه است مثل رطوبت بالنسبه به ماء، آیا ماء علت برای رطوبت است؟ اراده بکند ایجاد رطوبت می‌کند و اراده نکند شما آب هم بریزید با 45 درجۀ حرارت همه خشکِ خشک است، این‌طور که نیست! معنا ندارد! علیت معلولیت رطوبت بالنسبه به ماء این معلولیت، معلولیت قهری است و ارادی و در اختیار نیست.

آیا علیت ذات نسبت به آن حیثیت حیات و قدرت هم علیت قهری است یا ارادی است؟ قهری است مثل علیت اربعه برای زوجیت، اربعه بخواهد یا نخواهد زوج است اراده بکند یا اراده نکند و در سرش بزند و بگوید که من نمی‌خواهم [زوج باشم] و امشب می‌خواهم فرد باشم و از فردا می‌خواهم زوج باشم، می‌گوییم که بیخود کردی حالا که اربعه شدی باید زوج هم باشی. آش کشک خاله‌ات‌است¹ باید زوج باشی! در مسئلۀ ذات هم همین‌طور است اما نسبت به مسئلۀ علم حصولی می‌بینیم که نه! علم حصولی ذات ـ البته بعداً می‌آییم می‌گوییم که برگشت آن علم حصولی باز به علم حضوری است ولی الآن این بحث را نمی‌کنیم و بعداً این بحث را می‌کنیم و فعلاً اسمش را علم حصولی می‌گذاریم ـ علم حصولی یعنی چیزی که خارج از مرتبه و آن رتبۀ ذات هست، آیا این علم قدم ذاتی دارد یا حدوث ذاتی دارد؟ باید حدوث ذاتی داشته باشد چون معلول اسماء و صفات است و این قطعاً با اراده و مشیت، صورت خارجی پیدا می‌کند زیرا آن علم ذات نسبت به اشیاء خارج چه مبدعات و چه غیر مبدعات از مقام اراده و تصویر نشئت گرفته است، نه قهراً و بدون اختیار! ﴿هُوَ ٱللَهُ ٱلۡخَٰلِقُ ٱلۡبَارِئُ ٱلۡمُصَوِّرُ﴾² مصور کیست؟ اوست که نقش می‌بندد، اوست که تصویر خلق می‌کند، اوست که ابرو را در اینجا می‌گذارد، بینی را در اینجا، لب را در اینجا و محاسن را در اینجا می‌گذارد اوست که شجر را به این حیثیت و به این شکل درمی‌آورد، اوست که رنگ سبز را بر اوراق اشجار عارض می‌کند و رنگ احمرار را بر اوراق زهور و گل‌ها قرار می‌دهد. مگر همۀ اینها مقام اراده نیست یا همین‌طوری است؟! برگ درخت همین‌طوری سبز است؟! برگ گل به همین کیفیت خودش قرمز است؟! این الوان و این اَشکال و این صور اینها همه برحسب صدفه، گُتره، بدون تصویر، بدون ارادۀ تصویر، بدون ارادۀ مرید و مبدأ مرید انجام گرفته است؟! اینها که باطل است!