علم ذات پروردگار و کیفیت ظهورات آن

اراده از لوازم قدرت

اتفاقاً اراده از لوازم قدرت است یعنی بیشتر لوازم قدرت است تا علم ولی قدرتی که مستند به علم است یعنی آن قدرت از باب استناد به آن علم، تصویر علمی می‌کند، تصویر عینی می‌کند، تنویع انواع می‌کند و تکوین اصناف می‌کند و آن اراده‌ای که به‌واسطۀ استناد به قدرت و علم این عمل را انجام می‌دهد متأخر از ذات است.

سلسلۀ علل و معلولات اراده

اراده، علم به مصلحت نیست. اینها از علل موجدۀ اراده است. وقتی که شما برای خوردن این آب اراده می‌کنید، این اراده باید یک سلسلۀ علل و معلولات را قبلاً داشته باشد؛ اول علم به شیء، بعداً علم به مصلحت، بعداً آن صورت ذهنیه، بعداً داعی، بعد شوق مؤکد، بعد آن جزم به او، بعد تحرک و قدرت در عضلات و بعد این را لولا المانع برمی‌دارید. اینها سلسله مراتبی است که برای تعلق اراده ذکر شده است. آن اراده که آن فعل اخیر نفس لولا المانع است، آن فعل اخیر متأخر از علم است. اول باید علم به مصلحت پیدا بشود تا علم به مصلحت پیدا نشود اراده اصلاً از چه پیدا می‌شود؟ اراده نداریم. اول علم به ماء و بعداً علم به عطش و بعد ارتباط بین ماء و عطش باید پیدا بشود. ممکن است آب در اینجا باشد اما یک نفر علم به این ارتباط نداشته باشد و از تشنگی بمیرد ولی آب نخورد! اراده برای او پیدا نمی‌شود چون هنوز علل معدۀ اراده در او محقق نشده است. یکی از آنها علم به ارتباط بین عطش و ماء است و بعد علاوه بر آنها باید آن شوق مؤکد پیدا بشود. حالا انسان علم پیدا کرد ممکن است که همین‌طور بنشیند و هیچ عملی انجام ندهد چون هنوز اراده پیدا نشده است. باید در انسان تصور مضار بشود و علم به مضار پیدا بکند بعد نفس تمایل پیدا بکند باز هم در مرتبۀ تمایل گاهی اوقات انسان تمایل دارد ولی هنوز نسبت به مسئله جازم نیست. وقتی که جزم پیدا کرد و می‌خواهد دست را حرکت بدهد آن را اراده می‌گویند و آن مرتبۀ متأخر می‌شود.