تبیین حقیقت جعل و افاضه وجود

آنچه را که قبلاً خدمت رفقا عرض شد صحبت و بحث به اینجا رسید. اینکه خدمتتان عرض می‌کنم به‌خاطر مطالب از اینجا به بعد است که مرحوم آخوند کلام صاحب اشراق را نقل می‌کند و بعداً بعضی را تأیید می‌کند و بعضی را رد می‌کند و در مقام اشکال بین این دو قضیه مسائلی را می‌آورد، دیگران هم در اینجا از این به بعد مطالبی را ذکر کرده‌اند و آن مطالب را نسبت به کلام صاحب اشراق در اینها جمع کردیم و حالا در جایش می‌آید و نتیجه‌اش در اینجا می‌آید که افرادی مثل صاحب اشراق که اینها قائلین به اصالت ماهیت هستند، نه قائل به اصالت ماهیت به‌عنوان اینکه وجودی در خارج نیست، نه. درد اینها این است، اینها می‌گویند که خود وجود باری و وجودی که اختصاص به ذات باری دارد، آن وجود هم که در آنجا لا انتهائیت دارد و اطلاق در آنجا حکومت دارد و حاکم است و متصل به اطلاق و امثال‌ذلک است و خود آن وجود قابلیت برای حد ندارد در خود نفس ذات.

تعریف مقام تنزل

بنابراین آنچه که الآن آن ذات باری در خارج تعین می‌دهد عبارت از مقام تنزل است. تنزل یعنی چه؟ تنزل یعنی ذات حالتی به خود بگیرد و تغییری در خود ایجاد کند یعنی خود آن ذات که خود آن وجود است تغییری در خود ایجاد کند که همان حیثیت وجودیه بدون اینکه دست بخورد بدون اینکه انقطاعی پیدا شود...

همان‌طوری‌که این عوام و اینها قائل هستند بر اینکه وجودات ما همه وجودات استقلالی است و هر یکی برای خودش حسابی دارد. ما در یک درسی شرکت می‌کردیم و آن آقا که یک صفحه هم فلسفه نخوانده بود داشت اثبات می‌کرد که چه کسی گفته که ما اختیار نداریم، این حرف‌ها همه بیخود است! اگر اختیار نداریم بنابراین پس تکالیف از کجا آمده است؟! نه‌خیر، همۀ ما اختیار داریم و خدا برای ما خیر را می‌خواهد و حالا ما مخالفت خدا را انجام می‌دهیم و اگر بگوییم که خدا برای ما شر را می‌خواهد پس چرا تکلیف کرد؟! اگر بگوییم: خدا برای ما خیر را می‌خواهد و ما در اینجا آمدیم و مخالفت کردیم و ...